Gelderse bloem

Strooimotief / fleur-de-lys / Gelderse bloem op Renkums borduursel

Florale motieven meanderen mee aan sierlijke ranken, Gelders of niet?

1. / Sterk uitvergroot detail van de meanderende ranken met nog niet geïdentificeerde florale motieven op het Renkums borduursel

Werkbezoek Catharijne Convent

Onlangs waren Annemies Tamboer, Hester Dennissen en Jacobus Trijsburg in Museum Catharijne Convent te Utrecht voor onderzoek van het Renkums borduursel. Annemies had een fototoestel met macrolens bij zich, Hester kon vanuit haar borduurkennis uit de praktijk puttend aangeven op welke onderdelen er ingezoomd kon worden. Conservator Christiaan Veldman ontving dit gezelschap en faciliteerde het onderzoek van harte.

Eerste indrukken

De eerste indrukken tijdens en na dit werkbezoek zijn positief. Het formaat alleen al is indrukwekkend. Hoe fijn van draad het linnen weefsel is, ontging niemand. De borduursteekjes ontlokten Hester de opmerking dat zoiets alleen met behulp van een vergrootglas gemaakt kon zijn. Dit bracht dezelfde opmerking in herinnering die Millard Meiss publiceerde over de miniaturen van de Gebroeders Van Lymborch. *)

*) Jean Longnon and Raymond Cazelles, Preface by Millard Meiss, The Très Riches Heures of Jean, Duke of Berry. New York 1969;
Dutch edition, Utrecht / Antwerpen, 1973). p.14

2. / Detail van een linnen hoes, geborduurd met een meander van rode en blauwe bloemtakken, Ottoman School

3. / Detail van een sits, waarschijnlijk uit India / Coromandelkust, geborduurd met diverse florale motieven, datering onbekend

Kussenovertrek (detail) met Maria en Kind, beiden met aureool, links hertogin Maria van Gelre, rechts hertog Reinald IV, beiden zonder aureool en in de Gelderse kleuren rood en blauw. De profetes Hanna en de wijze Simeon zijn meestal afgebeeld met aureool.

Op zoek naar vergelijkbare florale motieven (afb.1) zijn geen specimen aangetroffen in geïllustreerde flora's. Ook ontbreken ze in geraadpleegde boeken met merklapmotieven. Op advies van enkele experts verlegden wij ons zoekgebied naar het Oosten. Zodoende blijkt uit het Ottomaanse Rijk, opgericht in 1299, soortgelijk borduurwerk afkomstig te zijn, al ontbreekt thans de datering. (afb.2)
Opvallend is hier de toepassing van twee contrasterende kleuren: rood / blauw terwijl op het borduursel uit Renkum de complementaire kleuren rood / lichtgroen zijn gebruikt. Niet identiek al is de gelijkenis frappant.

Het Ottomaanse Rijk wist zich in de Middeleeuwen en daarna fors uit te breiden over de landen rondom het oostelijke Middellandse Zeegebied. Producten vanuit het Verre Oosten bereikten langs handelswegen de landen in Europa aanvankelijk via dit zich ontwikkelende machtsblok. Door de oprichting van de VOC in 1602 met het handelsmonopolie om de Kaap ontstond een route naar het Verre Oosten die voor de geregelde aanvoer van Oost-Aziatische waren kon zorgen. Sindsdien kwamen de sitsen van India / Coromandelkust onder handbereik. Hoewel qua tijd als geografisch de afstand groot is,

treffen we op deze sitsen ook florale motieven aan die enigermate aan de motieven op dit Renkums borduursel doen denken. (afb.3) Niettemin is dit absoluut geen bewijs dat dit motiefje terug gaat op oriëntaalse motieven. Hooguit geeft het een zoekrichting aan. Oriëntaalse invloed treffen we wel aan op de houppelande te zien op Profile Portrait of a Lady (afb.4)
olieverf op paneel in de National Gallery of Art te Washington. Of zij Marie de Berry is of niet, Marie d'Harcourt kreeg zulke motieven te zien bij het Franse hof op oriëntaalse zijde die ± 1400 o.a. via Byzantium de haute couture in Parijs bereikte.

4. / Profielportret van een dame (detail) c.1410, exotisch motief + acanthusblad? National Gallery of Art, Washington. Inv.nr.1937-1-23

ottoman Cover fragment, linen with silk embroidery, 18th century

medieval ottoman embroidery 16th century

Het Verre Oosten als bakermat van een specifiek motief op dit Renkums borduursel lijkt letterlijk vergezocht. Maar verder speurwerk maakt wel duidelijk dat in deze contreien de kunst van het borduren al eerder dan 1500 vóór Chr. werd beoefend. De eerste schriftelijke bron (± 5 eeuwen oud) is het boek Sri Sri Chaitanya Charitamrita. De poëet Krishnadas Kaviraj schrijft dat Chaitanya's
moeder een zelfgemaakt borduursel, kantha geheten, liet bezorgen aan haar zoon in Puri via pelgrims die daarheen reisden. Dit borduurwerk is nu nog in Puri te bewonderen.

De mechanisatie onder het Britse koloniale bewind en de wettelijk opgelegde beperkingen nekten de traditionele productie van stoffen en borduurwerk. Eind 19de eeuw en in de 20ste eeuw ging deze culturele erfenis bijna verloren. De Bengaalse dichter Rabindranath Tagore, die de Nobelprijs voor literatuur ontving, stimuleerde zijn schoondochter Pratima Devi om die traditie nieuw leven in te blazen en dat is gelukt.
Wereldwijd pronken nu prestigieuze musea met de mooiste kantha en verschijnen telkens weer nieuwe publicaties gewijd aan deze kunst.

Vinden wij hierin voorbeelden van dezelfde motieven aangetroffen op het Renkums borduursel? Hopelijk nog ouder dan ±1405 maar van iets jonger datum zou ook prachtig zijn.

Parochiekerk O.L.V. ten Hemelopneming, Renkum, collectie Museum Catharijneconvent te Utrecht. ABM t2060,Nederrijngebied, ca. 1400.

Beschrijving volgens het Museum Catharijne Convent te Utrecht

Techniek: de ondergrond is van naturelkleurig linnen, waarop met rode, lichtgroene, blauwe en beige floszijde is geborduurd, bijna geheel in vlechtsteek. De bladeren en ranken zijn in ingrijpsteek, de haren met knoopsteek en zandsteek. De teksten en gezichten zijn getekend. Eén van onze externe deskundigen heeft bij de naamgeving van de steken enige twijfel. Via nieuw onderzoek en fotografie met de macrolens kan hierover hopelijk meer zekerheid verkregen worden.

De man rechts is gekleed in blauw, de kleur die in het borduursel verder terugkomt in de tempelkoepel en in de vier torenspitsen, hoogtepunten van het tempelcomplex bestaande uit drie gewelven. Ogenschijnlijk is zijn lange gewaad doorweven met de vorstelijke kleur paars. De heilige profeet Simeon zou als grijsaard zijn afgebeeld en met hoofdbedekking.
Zijn haarddos uit roodbruine krullen harmonieert met de rossige baard.Nu nadert de ontknoping. Als dit stel bij de opdracht in de tempel niet de profetes Hanna of de dienares blijkt en de wijze Simeon hier ook verstek laat gaan, wie zijn zij dan wel?
Voor het antwoord zijn soortgelijke ongerijmde voorstellingen nodig van bijbelverhalen die ingevuld zijn met plaatsvervangers, meest tijdgenoten van de kunstenaars. Gesignaleerd in de volgende Imitatio Mariae spelen Maria van Gelre, Valentina Visconti

met haar ouders en Louis d'Orléans figurantenrollen in bijbelminiaturen.
Op grond hiervan is het aannemelijk te stellen dat hier Maria van Gelre en Reinald IV plaatsvervangers zijn. De kleuren kloppen met het blazoen van Gelre: blauw schild, rode tong en rode nagels van de gouden leeuw.

Heraut Gelre in Armorial Bellenville draagt de blauwe tabberd met de Gelderse gouden leeuw, rood getongd en rood genageld. Deze kleurstelling komt terug in zijn beenlingen rood / blauw.

De ceintuur van Reinald IV is van
goud en bevestigt ook zijn identiteit.
De paarse verticale strepen kloppen met de speciale status van de hertog die rijksvorst was. Een bevoorrechte positie die de keizer al in 1317 aan Reinald I, toen graaf van Gelre en Zutphen, heeft toegekend. Dan is er nog de bourrelet die hertogin Maria als hoofdtooi draagt en haar eigen geslachtswapen symboliseert. Hier
refereert de geschakeerde stof via
zijn kleuren rood en blauw aan de kwartieren van Harcourt en Aumale, het blazoen van haar vader Jean VI,
heraldisch millimeter borduurwerk.
Telt het gouden haar hier ook mee in de toeschrijving? Dat zoeken we op.

Stichting OLV-Klooster in Renkum geïnspireerd door Moderne Devotie

De reacties op de eerste publicatie van de hypothese dat bij Maria en het Kind niet de geijkte personages maar hertogin Maria van Gelre en Reinald IV zijn afgebeeld, waren op zijn zachtst gezegd afkeurend. Het kon simpelweg niet waar zijn dat zij als donoren van het nieuwe klooster in Renkum zich ten voeten uit hadden laten portretteren op dit borduursel. Dit moest een vergissing zijn en zou vast op hineininterpretieren berusten. Donoren horen marginaal en vooral verkleind weergegeven te worden. Nog groter dan Maria en in rollen die traditioneel door bijbelse personages ingenomen worden, was vloeken in de kerk. Hoe begrijpelijk zijn zulke reacties, want het heilige verwisselen met het profane is heiligschennis en kan niet waar zijn, zo reageerde men,

Maria van Gelre / Marie d'Harcourt in de hortus conclusus, Gebedenboek f.019v

Wie zo redeneert, gaat voorbij aan een opmerkelijke beweging die juist in dit tijdsgewricht opkwam en ook Maria van Gelre en Reinald IV heeft geïnspireerd, de Moderne Devotie, wat hun kloosterstichting verklaart.

Een serieuze rij voorbeelden hiervan uit de directe omgeving van Maria van Gelre maakt duidelijk dat in het kader van de verinnerlijking van de heilsgeschiedenis dit waarachtig als optie het overwegen waard is. Zich ten voeten uit laten afbeelden is niet bijzonder voor Maria van Gelre, zo bewijst ons dit overbekende portret uit haar beroemde Gebedenboek. In onze kolommen staat beschreven dat zij hierin een IMITATIO MARIAE ten beste geeft. Inderdaad ten voeten uit in een hortus conclusus met witte rozen (Mariabloem bij uitstek) om haar heen en een boek lezend zoals de Maagd Maria in eindeloos veel middeleeuwse voorbeelden van de Annunciatie voorkomt; de duif als Heilige Geest en God de Vader in de hoogte lijken die rol te bevestigen.

Fleur-de-lys / Gelderse bloem - heraldische wapentekens met boodschap

Bovenaan in het midden van het borduursel een mogelijk met opzet niet met rood geborduurde maar leeg gebleven bloem, dat wil zeggen wit gelaten vijfbladige bloem. Een witte in tegenstelling tot de twee x zeven rood geborduurde bloemen in de meanderende guirlandes.

Fleur-de-lys en de Gelderse Bloem

In een praktisch geheel symmetrische opbouw valt op wat als unicum afwijkt. Op de tempelkoepel bevindt zich een gestileerd ornament, dat drie kleuren kent, links rood / rechts groen / goud in het midden. Een bekroning die men in de heraldiek als fleur-de-lys kan classificeren. Normaal gesproken helemaal van goud. Deze Drie-eenheid onderscheidt zich via de kleuren rood en groen conform de hoofdkleuren in het borduursel: bij de ranken, het strooimotief, de engelen en de personages met name Maria van Gelre (rood) en Maria (groen). Als liturgische kleur past rood in het kerkelijk jaar bij Pinksteren en bij diensten waarin de zegen van God wordt gevraagd, zoals een huwelijk of een vergelijkbare overstap. De liturgische kleur groen staat voor hoop, nieuw leven en verwachting en geldt bijna het hele kerkelijke jaar. Wit is de liturgische feestkleur en kan zilver of goud zijn, staat voor licht.

Opmerkelijk is de vijfbladige bloem die niet ingevuld is en zich in de bovenste kruising van rode en groene ranken bevindt. Er vanuit gaande dat hier de witlinnen stof als kleur bedoeld is, kan deze witte vijfbladige bloem een verwijzing naar het uitgesproken Gelderse symbool van de mispelbloem zijn. De hoogste positie middenin lijkt uitgekiend en tevens onopvallend door deze uitgesproken simpele uitvoering. De contouren zijn klaarblijkelijk geborduurd met gebruikmaking van een enigszins goudkleurige zijde, wellicht beige. Maar het kan ook evengoed de vijfbladige witte roos zijn, die als symbool voor de Maagd Maria geldt.

De mispelbloem is een eeuwenoud Gelders symbool.
Mispelbloemen uit Wassenberg ± 1298 verbinden het geslacht Gelre met de sage van de drakendoder die de mispelbloem als teken op het wapenschild verkoos. In het blazoen van goud van Wassenberg-Gelre zijn deze drie (mispel)bloemen door drakenbloed rood geverfd. Zo luidt de bewering van de sprookspreker die aldus de ware oorsprong verbloemde. Maria van Gelre liet de witte bloem herleven in de beroemde miniatuur.

De fleur-de-lys domineert het wapen van Maria van Gelre's moeder, Catharina de Bourbon. Na de dood van Reinald IV hertrouwt Maria van Gelre met Rupert von Berg-Gulik. Zij schenken kerkelijke gewaden aan de Abdij van Altenberg, geborduurd met hun wapens. Maria koos ervoor het wapen van haar vader met dat van haar moeder samen te brengen in een gekwartierd wapen en te laten borduren, dat kan geen toeval zijn.

Wapen van Maria van Gelre, op 1/4 d'Harcourt (vader), op 2/3 Bourbon (moeder). Paramenten nu in de St.Maximiliankirche te Düsseldorf / foto © Johan Oosterman, oktober 2016