Stichtse Landbrief 3
Met blijden bombardeert de bisschop op 1 september 1375 Puttenstein plat
|
Drie en een halve maand na het bezegelen van de Stichtse Landbrief trok de Utrechtse bisschop, Arnold van Horne, met zijn leger over de Veluwe naar Puttenstein. De Kampenaren belegerden het kasteel al weken eerder. De zwerfkeien lagen klaar. De blijden konden nu hun verwoestend werk verrichten. Van huis uit was de bisschop wel gewend aan zwaar geschut. Herbern van Putten moest dekking zoeken, kon inpakken en wegwezen. Hij moest vergeving vragen aan de bisschop. Zijn dominante rol op de Noord-Veluwe was uitgespeeld. Niettemin kreeg hij verlof om zich elders te vestigen. Old Putten bij Elburg werd zijn toevluchtsoord. Bisschop en medestrijders konden tevreden zijn met een ongehinderde handelsroute. Toch ziet het er naar uit dat de bisschop genade liet gelden voor recht.
|
Blazoen Herbern van Putten Wapenboek Gelre
|
"Roofridder" Herbern van Putten delft op 1 september 1375 het onderspit
|
Herbern (Herbert) van Putten geniet de twijfelachtige eer om voor "roofridder" uitgemaakt te worden. Nu blijkt uit het Woordenboek der Nederlandse Taal deze term niet eerder dan na 1850 gebruikt te worden. De definitie van de term roofridder luidt Middeleeuwsch ridder die van roof en plundering leefde en meestal in een sterken burcht, slot of kasteel verblijf hield. Daar moeten we het mee doen. Er blijken overigens aardig wat ridders recht op die titel te hebben volgens onze moraalridders. Dit fenomeen is wijd en zijd verspreid. Hertogen van Gelre hadden ervaring met het beteugelen van al te grijpgrage lokale krijgsheren, zoals de ridders van Waldfeucht, Gangelt en Millen. Legendarisch zijn Sweder van Voorst en Sweder Rodebaert van Wisch tot de Wildenborch. Of Herbern van Putten daarbij hoort? Hij is - ook door tijdgenoten - wel zo afgeschilderd. |
De geschiedenis wordt geschreven door overwinnaars. Roos in 't Velt gaat er in Bijdragen en Mededelingen Gelre 2024 niet voetstoots vanuit dat deze benaming 100% klopt. Herbern was door hertog beleend met het gruitrecht. In Elburg waar men bier brouwde was men aan hem schatplichtig. Degene die belasting int, wordt bijna per definitie verdacht van eigen gewin. Diezelfde verdenking vloeit voort uit het eisen van tolgeld op de openbare weg die langs Puttenstein liep. Die moest wel onderhouden worden. Dat was gewoonweg noodzaak. Wateroverlast vanuit het veengebied en stuifzand vanaf de Veluwe en niet in de laatste plaats wagens en karren die deze weg gebruikten, maakten deze onbegaanbaar. Als hoogste gezagdrager namens de hertog moest hij wel toezien dat er structureel onderhoud werd gepleegd. Al zal hij er persoonlijk niet op achteruit gegaan zijn. |
"Tekening van Puttesteijn tussen Hattum en Elburg van Jacobus Stellingwerf. Volgens een handschrift van A. Schoemaker met de titel “Beschrijvinge van de Steeden, Dorpen, Adellijke Huizen enz. in Gelderlandt, geschikt naar de Order van 't Alphabeth, met fraye teekeningen van Stellingwerff, de Haen en andere” was Puttestijn een kasteel in Gelderland bij Elburg gelegen. Het was “een ongemeen stark kasteel geweest”. Bron: Bibliotheek Rotterdam
|
Puttensteijn tussen Elburg en Hattum
Hoe Puttenstein eruit zag in de middeleeuwen, is op de tekening niet te zien. De naam van de tekenaar Jacobus Stellingwerff (1667 - 1727) zorgt vaak voor twijfel bij experts. Destijds was het verzamelen van topografische afbeeldingen bij de deftige burgerij een rage. Uitgevers van boeken met gravures wakkerden die interesse aan. Stellingwerff zou 3.300 tekeningen gemaakt hebben waarvan vele naar voorbeelden die niet betrouwbaarder waren dan de leveranciers. Dat deed zijn reputatie geen goed. Anderzijds is het wel mogelijk dat deze tekening (het nieuwe) kasteel Puttenstein voorstelt. Pelgrim van Putten, zoon van Gerbern, herbouwde het na zijn vaders dood; hij stierf zeven jaar na het bombardement. |
Transisalania provincia vulgo Over-Yssel
Maker: N.ten Have; emendata A.F.de Wit. Uitg. Frederick de Wit in de Kalverstraat bij den Dam, Amsterdam. Kopergravure, gekleurd. 1660-1750.
Belegering van Puttenstein maakte deel uit van de Successieoorlog in Gelre
|
De opvolgingsstrijd in het hertogdom Gelre tussen de pretendent Mechteld van Gelre en haar neef Willem van Gulik dwong iedereen min of meer partij te kiezen. De bisschop stond aan de kant van Mechteld en streed met succes tegen Herbern van Putten. De bisschop heeft het kasteel Puttenstein met hulp van burgers van Kampen in een ruïne veranderd. Dat lag aan de grens met het Oversticht, halverwege Elburg en Zwolle en ten zuiden van Kampen. Daar liggen nog altijd grote zwerfkeien als stille getuigen van de slag die de bisschop met 'Gods genade' en met de blijden heeft gewonnen, schreef hij aan 'Lieve vrouwe ende nichte' = Mechteld van Gelre.
|
Een opmerkelijke rol is vervuld door Johan van Hattem, de bastaardzoon van de overleden hertog Reinald III, bijgenaamd de Dikke of de Vette. Voor zijn overlijden had Reinald de burgers van Hattem gesmeekt zijn zoon te erkennen als hun heer. Op zijn beurt pleitte Johan van Hattem via hertogin Mechteld, zijn tante, bij bisschop Arnold van Horne om plundering te voorkomen van de kloosterboerderij in Mullingen. Nobele actie van Johan van Hattem. Lekenbroeders van de Cisterciënzer orde runden die boerderij. Zij vielen onder het Oldeclooster in Friesland. Of de vrees voor plunderingen terecht was en hoe dit is afgelopen? Daarover is niets bekend.
|
|
|
In de buurt van het verdwenen kasteel Puttenstein liggen opvallend veel zwerfkeien. foto's © Roos in 't Velt
Provincie Utrecht herdacht en vierde de start van de Staten 17 mei 1375
|
Het publiek kon zaterdag 17 mei 2025 op het Domplein een middeleeuwse markt bezoeken. Daar begon een aantal keren een middeleeuwse stoet die de binnenstad van Utrecht heeft doorkruist, geleid door het gewapend escorte onder de kruisbanier van de Utrechtse bisschop.
Een wit kruis gecombineerd met een rode achtergrond vormt immers het wapen van het bisdom. 
Kruisbanier bisdom Utrecht naar middeleeuws voorbeeld
|
Wapenboek Gelre met het wapen van de bisschop van Utrecht plus enkele vazallen. f107v
Ooit hoorde Zutphen bij het bisdom Utrecht en was het oorspronkelijk zelfs een leengoed. Ook de Veluwe had eerder die status. Maar omstreeks 1300 waren Utrecht en de graafschap Zutphen (+ Gelre incl. de Veluwe) inmiddels gelijkwaardige buren. Rond 1309 hielp de bisschop Gwijde van Avesnes het Walburgis-kapittel van Zutphen bij een geschil dat waarschijnlijk heeft geleid tot een muurschildering, een ridder in wapenrusting. Hans Busio heeft er in onze website een boeiend artikel aan gewijd. Daarin wordt vermeld dat "deze ridder niet zozeer de bisschop zelf hoeft voor te stellen, maar kan bijvoorbeeld ook het bisdom als entiteit symboliseren."
De rode ridder geretoucheerd door Guus van Breugel. De originele gehavende fresco is in de Walburgiskerk te Zutphen zichtbaar.
|
|
Twee benaderingen voor verschillend publiek
Roos in 't Velt, historica, publiceerde in Bijdragen en Mededelingen Gelre 2024: Een belegering in brieven beschouwd. Op 13 september 2025 verschijnt het boek van Joke Eikenaar: Reservekinderen. Deze historische jeugdroman betreft ook de belegering van Puttenstein. De historica en de romancier kennen elkaars verhalen. Hoewel hun benaderingen verschillen, respecteren zij elkaars eindresultaat. Kloppen de feiten, dan is dat OK.
Titelblad an RESERVEKINDEREN van Joke Eikenaar. Deze historische jeugdroman wordt 13 september in Oldebroek gepresenteerd.
|
Glas-in-lood raam (geheel), Main Hall. Ontworpen door P.J.H Cuypers en uitgevoerd door de firma Nicolas en zn. Circa 1910.
|
Middeleeuwse Dag en Boekpresentatie zaterdag 13 sept. 2025 te Oldebroek
|
Ter gelegenheid van de presentatie van de jeugdroman zaterdag 13 sept in het Boerderijmuseum te Oldebroek komt Roos in 't Velt naast anderen ook aan het woord.
"Het Woud der Verwachting" speelt er een wagenspel en werkt voluit mee aan het Middeleeuwse evenement. |
Dat begint om 10.00 u. met een gevarieerd programma en eindigt om 15.00 u. Het omvat naast het wagenspel muziek van Goet ende Fijn, kinderspelen en een show met amazones te paard. Het is vrij toegankelijk, maar de boekpresentatie erna is uitsluitend voor genodigden.
|
|
|
|
|
|
Eigentijdse bronnen voor aankleding van bisschop Arnold van Horne
Afgezien van het probleem hoe aan geschikte kleding te komen, moesten eerst betrouwbare eigentijdse bronnen geraadpleegd worden om vast te stellen hoe die kleding eruit zag. Een realistischer verbeelding van een bisschop dan de keizer- en keurvorsten tekening van de gebroeders Willem en Herman Maelwael uit Nijmegen bestaat niet. Die brengt de beëdiging van Willem I van Gelre in beeld door keizer Karel IV met de keurvorsten in 1377 te Gulik, Er zijn drie aartsbisschoppen present, die van Keulen, Mainz en Trier. Die van Keulen staat vooraan. Zijn bisdom grenst aan dat van Utrecht en biedt zeker wat de mijter, handschoenen en koorkap betreft voldoende details waarop kan worden aangesloten met de reconstructie, Wat betreft de stofkeuze heeft onze oriëntatie op de beschikbare panelen geleid tot een redelijk overtuigende keuze. De bisschopsstaf biedt ongetwijfeld de grootste uitdaging qua reconstructie; daarvoor is nog geen oplossing. Het glas-in-lood raam in kasteel de Haar van Pierre Cuypers inspireert wel om voor een vereenvoudiging te kiezen. |
Mijter van de bisschop naar het onderstaande voorbeeld (linnen damast, gouddraad borduursel, 12 edelstenen en zoetwater parels).
|
Aartsbisschop van Keulen present bij de beëdiging van hertog Willem van Gelre in Gulik in 1377, Keizer- en keurvorstentekening, Willem e/o Herman Maelwael, Wapenboek Gelre KBR Brussel hs.15652-56
|
|
Officiële herdenking van de start van de Staten van Utrecht zaterdag 17 mei 2025. Bisschop Arnold van Horne en Mechteld van Gelre.