Valkenjacht van links naar rechts
Augustus (detail) fotomontage Thijn van de Ven van de Valkenjacht in Les Très Riches Heures du Duc de Berry, Musée Condé, Chantilly
De training voor de Valkenjacht naar de miniatuur van de gebrs Van Lymborch is begonnen
De ruiter en de amazone uit de Valkenjacht trainen sinds kort het paard dat hen beiden zal dragen. De amazone die in de rol van Jeanne de Boulogne, de jonkvrouw in zwart-wit, meespeelt, leert mee te rijden, net zoals de amazones bij de Feria del Caballo jaarlijks in Jerez de la Frontera plegen te doen. Achterop ligt een coussin dat als zadel functioneert en stabiliteit biedt dankzij de aanhechting aan het herenzadel en de staartriem. De amazone houdt zich met een hand en arm vast aan de ruiter. Dit vereist wel rijvaardigheid, zeker omdat zij niet beschikt over stijgbeugels. Zij heeft geen valk op de andere hand; die wordt door de valkenier te voet meegedragen. "Het Woud der Verwachting" laat zo min mogelijk aan het toeval over. In ons land wordt deze wijze van rijden zelden beoefend.
De ruiter en de amazone uit de Valkenjacht trainen sinds kort het paard dat hen beiden zal dragen. De amazone die in de rol van Jeanne de Boulogne, de jonkvrouw in zwart-wit, meespeelt, leert mee te rijden, net zoals de amazones bij de Feria del Caballo jaarlijks in Jerez de la Frontera plegen te doen. Achterop ligt een coussin dat als zadel functioneert en stabiliteit biedt dankzij de aanhechting aan het herenzadel en de staartriem. De amazone houdt zich met een hand en arm vast aan de ruiter. Dit vereist wel rijvaardigheid, zeker omdat zij niet beschikt over stijgbeugels. Zij heeft geen valk op de andere hand; die wordt door de valkenier te voet meegedragen. "Het Woud der Verwachting" laat zo min mogelijk aan het toeval over. In ons land wordt deze wijze van rijden zelden beoefend.
|
Kalenderblad van augustus met valkenjacht
|
Charles d'Orléans en Bonne d'Armagnac
|
|
De valkenjacht in de kalenderserie uit Les Tres Riches Heures is één van de meest iconische miniaturen uit de Late Middeleeuwen. Toch is nog altijd onduidelijk wie er afgebeeld zijn, al dan niet uit de entourage van Jean, hertog van Berry, de opdrachtgever van de Gebr. van Lymborch. Zijn bemoeienis met de aanpak en totstandkoming van dit prestigieuze Getijdenboek moet wel intensief geweest zijn.
Kalenders kenden al vanaf de Romeinse oudheid een iconografisch programma van elementen bepaald door feesten, seizoenen en agrarische arbeid. Ooit was één ruiter met een valk op de hand genoeg voor augustus. Unieke volbladminiaturen boden onvoorstelbaar méér ruimte voor complete kunstwerken. Nu zag men kans een complete jachtscène en de specifieke activiteiten van deze maand aan de orde te stellen. In dit geval de graanoogst, tevens mensen die baden en zwemmen in de rivier, dankzij het formaat van dit Getijdenboek. Jean de Berry zal zelf bepaald hebben dat zijn in 1385 verworven kasteel Étampes zou worden afgebeeld. Hij stelde dat in 1411 beschikbaar aan kleindochter Bonne d'Armagnac en haar echtgenoot Charles d'Orléans, die toen getrouwd waren. Charles was oomzegger van Jean de Berry. Eerder gunde Berry Étampes aan zijn broer Filips, maar toen die in 1404 overleed voelde hij zich vrij Étampes aan Bonne en Charles te gunnen. |
Hieruit volgt als een redelijk voor de hand liggende identificatie dat zij zijn afgebeeld als het laatste paar bij de valkenjacht. Heraldisch blijkt dat heel aardig te kloppen. Links zit Bonne in haar roze houppelande.
Charles d'Orléans heeft een mi-parti aan in de kleuren (zilver-)grijs / groen. In dit geval verwijzen deze twee kleuren heraldisch bekeken naar het wapenteken in het schild van Orléans (1) en naar het wapenteken in het schild van Visconti (2), respectievelijk van vaders kant en moeders kant. Om precies te zijn, zien we: 1. De zilveren barensteel in het Valois-wapen (blauw schild / gouden lelies). Net dat teken waarmee Orléans zich onderscheidde van de overige leden van dit koninklijke geslacht. De zilveren barensteel paste het geslacht d'Orléans als verminderingsteken toe. 2. De andere kleur: groen, klopt met het wapenteken van Visconti, de groene slang, de biscione die een mens verslindt, afgebeeld op een schild van zilver. Bonne d'Armagnac, zijn jeugdige wederhelft, zou pas op 19 febr. 1412 13 jaar worden. Zij draagt een roze met grijs bont gevoerde houppelande. Die kleur klopt met haar vaders wapen met de rode leeuw en moeders wapen, die het genoemde Valois-wapen voert met de rode geschulpte rand om onderscheid te maken. De kleur roze geldt dan als een vermindering van rood. |
Zowel het wapen van Visconti als het wapen van Orléans zie je op de miniatuur met Valentina
Het blauwe baldakijn met gouden lelies bezaaid, toont de zilveren barensteel van Orléans. British Library, Harley 4431 fol. 95
|
Valentina Visconti, moeder van Charles d'Orléans, draagt het wapen d'Orléans op de houppelande. Boven het wapen Visconti.
|
|
Valois-wapen/zilveren barensteel van Orléans Het baldakijn toont het Valois-wapen met de zilveren barensteel van Orléans als minderingsteken. Louis de Valois, hertog van Orléans, ontvangt in het bijzijn van zijn zonen, het Livre de la Prod'homie de l'Homme uit handen van Christine de Pisan als eerbetoon, in 1405. Merk op dat Christine in het zwart is gekleed, de kleur van rouw. Die komen we bij Charles d'Orleáns ook tegen vanwege de moord op zijn vader in 1407. Filips de Goede reageert in 1419 net zo toen zijn eigen vader Jan zonder Vrees werd vermoord. Juwelen schakelketting van Louis d'Orléans
Deze weelderige ketting bestaat uit schakels met het embleem van takkenbossen. Het was een bedreiging voor zijn neef, Jan zonder Vrees. Die nam direct als embleem een schaaf om het hout te versnipperen. Bij het eerste huwelijk van Charles d'Orleans (1406) sloot men vrede - van korte duur. Ondanks bemiddeling van Jean de Berry, vloeide er een jaar later bloed toen Jan zonder Vrees zijn neef Louis liet vermoorden (1407). |
|
Augustusblad (detail) uit de kalenderserie in het Getijdenboek Très Riches Heures du Duc de Berry, Musée de Condé, Chantilly
|
Bonne de Berry, amazone op een schimmel
Bonne d'Armagnac is de dochter van Bonne de Berry, de dame op de schimmel, de oudste dochter van Jean de Berry. De miniatuur van de valkenjacht krijgt bijna het karakter van een bladzijde uit een familie-album. Kleindochter en dochter van Jean de Berry, ertussen neef Charles juist getrouwd met Bonne d'Armagnac. Kostuumkenners wisten allang dat de figuur in blauwe houppelande een vrouw was. De witte sluier die alle drie dames op het hoofd hebben, is van batist of van neteldoek, dat nog fijner kon worden gesponnen en geweven. Die sluier bedekt de hoornkap en bij Bonne de Berry ook de bourrelet. Moeder en dochter dragen een houppelande met de gordel hoog. De houppelande van de moeder is blauw & gevoerd met grijs bont en van een rode gordel voorzien. Zij zit op dameszadel met de benen links van de de hals van het paard. De extra lange rechter mouw van haar gewaad hangt over het sjabrak (= zadeldek). Hier zagen experts een been in en dachten dat deze figuur een man moest zijn en géén vrouw. Een misverstand dat pas onlangs werd ingezien en rechtgezet door verschillende auteurs. |
Armagnac Orléans Visconti Berry
|
Jan zonder Vrees liet Louis d'Orléans doden
Bij de moord op Louis d'Orléans op last van zijn neef, Jan zonder Vrees, beschermde Van Meekeren met zijn eigen lijf dat van Louis tevergeefs. Beiden lieten het leven. Je ziet zowel de ontzielde Louis d'Orléans als zijn lijfwacht Van Meekeren verbeeld op de miniatuur. Het paard vergroot het drama met zijn rechter achterbeen op het lijf van Van Meekeren. Dit berust allicht op pure fantasie van de miniaturist. Liefhebbers van paarden menen dat zoiets domweg niet klopt. Deze aanslag met fatale afloop vond plaats pal na de laatste serieuze poging van Jean, hertog van Berry om de neven te bewegen zich te verzoenen. |
Moord op Louis d'Orléans in opdracht van Jan zonder Vrees 1407
Deze laffe moord vond 's nachts plaats op 23 nov. 1407 in de Rue Vieille du Temple in Parijs. Van Meekeren uit Horssen in het Ambt van Maas en Waal kan vazal zijn van Reinald van Gelre. Louis was de broer van de koning en ook hertog van Orleáns, Jan zonder Vrees was hertog van Bourgondië en neef van Louis d'Orléans en koning Charles VI. Allen stamden uit het geslacht Valois.
|
Artois-wapen in de Codex Gelre f. 46
|
Valkenjacht voor Jean de Berry vlnr: kleindochter Bonne d'Armagnac / achterneef Charles d'Orléans, dochter Bonne de Berry, gemalin Jeanne de Boulogne / kleinzoon Charles d'Artois
Augustusblad (detail) uit de kalenderserie in het Getijdenboek Très Riches Heures du Duc de Berry, Musée de Condé, Chantilly
|
De zilveren guirlandes op zijn blauw gewaad kloppen met het wapen van Charles d'Artois, de oudste zoon van Marie de Berry. We zien dat de valkenier te voet, rechts een rode en links een zwarte slobkous draagt en de grijze hengst sierteugels in dezelfde kleuren en volgorde. Het kan niet anders of de dame in het zwart heeft aan haar rechterarm een rode mouw en links een zwarte. De verklaring kwam kort en bondig van prof. Johanna Maria van Winter, die stelt dat die afkomstig is uit het geslacht Boulogne en dat klopt. De eerste Boulogne die de rode mouw droeg, was kruisvaarder Boudewijn van Boulogne, de eerste koning van Jeruzalem. Hij kreeg die van Godehilde de Tosny zijn eerste vrouw, met de strijdkreet Au cygne, die hem de overwinning zou brengen. De zwaanridder, stamvader van het geslacht Tosny bracht die mouw in hun schild.
Zwart heeft hier geen heraldische betekenis. We zagen Christine de Pisan in het zwart omdat zij zowel haar vader als haar echtgenoot verloor. Zij was 25 toen zij weduwe werd. Charles d'Orléans gaat onder zijn mi-parti zwart gekleed. Filips van Bourgondië zwoer na de moord op zijn vader Jan zonder Vrees dat hij de rest van zijn leven zwart zou dragen. Dat Jeanne de Boulogne in de rouw is verdient nu nadere uitleg. |
Le chevalier au cygne, enluminure du Roman [sic] du chevalier au cygne, Artois, vers 1260-1270, BNF, ms. fr. 12558, f. 20v.
Jeanne de Boulogne in zwart-wit met rode mouw
|
Jeanne de Boulogne was de laatste van haar geslacht. Na het overlijden van haar ouders waande haar voogd Gaston Phébus zich meester van haar bezittingen, o.a. de graafschappen Boulogne en Auvergne. Die maakte gemene zaak met de spilzieke Bertrand d'Armagnac, de schoonzoon van Jean de Berry. Het scheelde een haartje of Jeanne was aan de bedelstaf gebracht, maar de hertog van Berry verhinderde dat het zo ver kwam. Op een manier die ons tegen de borst zou stuiten; hij trouwde de 12-jarige Jeanne, terwijl hij kort tevoren weduwnaar was geworden en 48 jaar oud was. Hij moest zich nog voor de koning verantwoorden voor deze handelwijze. Dit kon géén reden zijn voor Jeanne om zich in het zwart te steken, maar wel voor het feit dat zij wees was en tevens de laatste van het geslacht Boulogne. De rode mouw die zij draagt, verwijst naar de eerste koning van Jerusalem, Boudewijn van Boulogne. Johanna Maria van Winter, die de sleutel aanreikte tot identificatie van de dame in het zwart, gaat er vanuit dat de val van Jerusalem waarvan Boudewijn van Boulogne de eerste koning was, wel verklaart waarom Jeanne de Boulogne zwart draagt. Dus drie argumenten om te rouwen: 1. dat zij wees was geworden; 2. het uitsterven van haar geslacht; 3. de teloorgang van het Koninkrijk Jerusalem in 1291. |
Jeanne de Boulogne, knielend in de kathedraal St. Étienne te Bourges. Op het bidkleed het alliantiewapen Berry / Boulogne.
|
Zwaanridder met rode mouw, De zwaan op de banier, het schild en vóór de boot heeft een rode bek. De mouw refereert daaraan.
|
Jeanne de Boulogne en de Zwaanridder
De rode mouw van Jeanne de Boulogne deed Marietje van Winter denken aan Boudewijn van Boulogne. Bij de Eerste Kruistocht gaf zijn vrouw Godehilde hem de wapenkreet Au Cygne, met verwijzing naar haar grootvader Roger de Toni, die een witte wapenrusting met rode mouw droeg en de Chevalier au Cygne werd genoemd. Tijdens de Slag bij Hastings in 1066 was Toni vaandeldrager van Willem de Veroveraar.Hij had de rode mouw van de legendarische Zwaanridder, zijn voorvader. Die lezing baseert Van Winter op een Frans heraldisch gedicht uit ca.1300. Meer hierover in de Feestbundel D.P. Blok, uitg. Verloren, Hilversum
1990; L.A.G.A. Voermans en J.M.van Winter, Van baarzen, horens en karbonkels, het Nachleben van Teisterbant in de veertiende eeuw (pp.343-356). |
Graanoogst / Augustus (detail) uit de kalenderserie in het Getijdenboek Très Riches Heures du Duc de Berry, Musée de Condé, Chantilly
|
De verwoesting van Étampes
Stad en kasteel Étampes zijn eind 1411 in opdracht Jan zonder Vrees ingenomen en verwoest. De troepen stonden onder commando van de jongste broer Filips. Bij de Paix d'Auxerre 22 aug. 1412, kreeg Filips van Bourgogne "een trouwring in de zak gestopt"; Jean de Berry wilde zo vrede in het geslacht Valois brengen. In 1413 trouwt de oudste dochter van Marie de Berry met Filips van Bourgondië jr. Die politiek faalde toen Filips meevocht tegen de Engelsen bij Agincourt en daar in 1415 sneuvelde. Zo werd zij weduwe. Op de miniatuur ziet Étampes er tamelijk ongeschonden uit. |
De Valkenjacht in augustus 1412
Feit is dat in augustus 1412 de valkenjacht plaats vond bij Étampes, Koning Charles VI stelde zijn volle neef en naamgenoot Charles d'Orléans, oudste zoon van zijn vermoorde broer Louis, zowel zijn valken als zijn valkenier ter beschikking. Uit de rekening die Charles december 1412 aan de valkenier Jehan de Saint-Lubin heeft voldaan, blijkt hoeveel valken het waren en ook dat ze voordien onder zijn leiding hadden geoefend.*) Vader Louis had zelf een befaamde valkerij maar door de kosten van de oorlog van de Bourguignons tegen de Armagnacs had Charles alles moeten verkopen. |
*) Catherine Parpoil and Thierry Vincent, La chasse au vol au fils des temps, Gien, 1994, p. 122-123, 127
|
|
De tekening (ca. 1830) en de ansichtkaart (1888) tonen de ruïne ruim 500 jaar later. Klik op afbn. voor extra info.
De situatie in 1654, de stad herbouwd, aan de voet van de toren een landhuis. Klik op afb. voor meer informaie.
Rogier van der Weyden (1400-1464), Portret van Filips de Goede, ca. 1450, olieverf op eiken paneel, 29.6 x 21.3 cm, Musée des Beaux-Arts de Dijon, Dijon
|
Hoe het met Charles afliep?
Charles d'Orléans ging bij de Slag van Azincourt (1415) als gijzelaar naar Engeland, na 25 jaar kwam hij vrij toen Filips de Goede het hoogste losgeld ooit van 220.000 gouden ecu's beschikbaar stelde. Filips heeft hem bij het zesde kapittel van de Orde van het Gulden Vlies (1440) geridderd. Zo beëindigde hij als hertog van Bourgondië de vete die zoveel strijd had gekost en zoveel slachtoffers had geëist. Charles trouwde met Marie van Kleef, een achternicht van Filips de Goede. Bonne d'Armagnac stierf ± 1430 en heeft Charles niet meer teruggezien. |
Charles de Valois (1394-1465), hertog van Orléans, ridder van de Orde van het Gulden Vlies, 6de Kapittel, 1440, St. Omèr
|