Het Woud der Verwachting
  • Nieuws
  • Welkom
  • Het Woud
    • Wilma Makkink lintje
    • Berry Bijkerman i.m.
    • Paul Kluwer i.m.
    • Marlies Ursem afscheid
    • Ben Wagenvoort afscheid
    • Rob van Zijll de Jong
    • Henk Demoed
  • Agenda 2023
    • De heks van Almen
    • Slag om Altena
    • Welkom in 2023
  • Ambachten
    • Alchemist
    • Ambachtelijk St. Thomas Gilde >
      • Koeriersschaak
    • Bandweven >
      • Bandweven 2
    • Bier brouwen
    • Bode >
      • Bode te paard
    • Bontwerker >
      • Nepbont
    • Boog maken
    • Borduurwerk >
      • Aalmoestasje
    • Bourrelet maken
    • Breien >
      • Gebreid of niet gebreid 1
      • Gebreid of niet gebreid 2
      • Gebreid of niet gebreid 3
      • Gebreid of niet gebreid 4
      • Gebreid of niet gebreid 5
      • Gebreid of niet gebreid 6
      • Gebreid of niet gebreid 7
    • Couvre-chef maken
    • Drievingerwant
    • Geneeskruiden
    • Hoeden maken >
      • Muts vilten
      • Robin Hood hoedje
    • Hout bewerken >
      • Dagobert
      • Kist maken
    • Juwelier >
      • Sieraden
    • Kaartweven
    • Koperslager >
      • Messing schotel
    • Lantaarnmaker
    • Leerwerk
    • Maliënmaker
    • Mandenmaker
    • Marktkooplui
    • Ondergoed
    • Pottenbakker >
      • Albarello
      • Pelgrimeren
      • Pelgrimshoorn
      • Pottenbakkersdraaischijf
      • Puntneus voor pottenkijkers
      • Steengoed
      • Vuurstolp
      • Voor hetere vuren staan
    • Riemensnijder
    • Schoenmaker >
      • Passende schoenen
      • Schoenen valkenier
    • Schrijver
    • Tekenaar met zilverstift
    • Tenten maken
    • Torenblazer
    • Trippenmaker
    • Tuigenmaker >
      • Harnachement 1
      • Harnachement 2
    • Wapensmid >
      • Replica
    • Weven
    • Wol verven
  • Ark van Noach
    • Keeshond
    • Le grand noir du Berry
    • Molossos >
      • Landseer
    • Natte neuzen
    • Nederlandse landgeit
    • Ouessant, fotogeniek schaap
    • Witte paarden parade
    • Twentse landgans
    • De zwarte prins
  • Educatief aanbod
    • TERUGBLIK 2021
    • Stripboek Gelre
    • Ontmoet middeleeuwers
    • Alles op één kaart
    • Mijn leeren is speelen
    • Onze held in harnas
    • Spelenderwijs
    • Middeleeuwen in 3D
    • Het Woud in 3D-film
    • Vrouwen van Nu - Eefde
    • Wildenborchse vrouwenclub
  • Erfgoedbreed
    • Aaltense Goor
    • Achterhoekse vlag
    • Buitenmuseum Lochem
    • Cruydthof Ammersoyen
    • Emilie und Hans Stratmans Stiftung
    • Ere wie ere toekomt
    • Heggenvlechters
    • Heroïsche heilige
    • Kracht van kronieken
    • Kroonluchter top 100
    • Kruidentuin Stein
    • Nijenbeek kasteelruïne
    • Roots of the Queen
    • Stad Staverden
    • De Hoge Berg, Texel
    • De rode ridder
    • De eenhoorn achterna
  • Erepodium Maelwael
    • Passion
    • Nijmegen bakermat
    • In vol ornaat
    • Maelwael in Rijksmuseum
    • Beeldhouwers voor Bourgogne
    • Sprakeloze monnik
  • Evenementenarchief
    • Drie standen
    • Haus Ingenray -Geldern
    • Kostuumpresentatie
    • Terugblik AMB '19
    • De zot gekroond
    • Ridders Oude Wand
    • Eendaags Pop-Up Museum
    • Terugblik AMB '17 >
      • Datura Medieval Music
      • leringh & vermaeck
      • Pinksteren-kasteeldagen
      • Wagenspel Ammersoyen
    • Handel en Hanze
    • 2016 GvLimburg Festival >
      • 2016 Gebr.v.Limburg - foto's
      • 2016 Blyde Incomst - foto's
      • 2016 GvL - hertogelijke garde
      • 2016 Druivenoogst - foto's
      • 2016 middeleeuwse smulparij - foto's
    • 2016-10-08 Gelredag / Koningsweg
    • 2016-10-07 Archeohotspot Arnhem
    • 2016 Ammersoyen Middeleeuws Bewoond >
      • AMB 2016
      • Spelen op Ammersoyen
      • Klinken op Johanna
      • Kinderspeurtocht
      • Verhalen op Ammersoyen
      • Duiven lossen
      • Tijdverdrijf op Ammersoyen
      • Jonkvrouw worden?
      • Hoe word je ridder?
    • 2015 GvLimburg Festival
    • 2015 - Welkom op Ammersoyen
    • 2013 Gebroeders van Limburg Festival
    • 2013 Loop der Tijden
    • 2013 Het blijft toch familie
    • 2013 Project Middeleeuwen
    • 2013 Kasteel Ammersoijen
  • Gouda 750 jaar Stad
    • Ter ere van Gouda
    • Ter ere van Gouda 2
  • Getijdenboek
    • Getijdenboek TEFAF (2)
    • Getijdenboek TEFAF (1)
    • Psalter-Van Meurs
    • The Tenschert Hours
    • Maastrichter Getijdenboek
  • Hertog Willem
    • Brak Willem een lans?
    • Feestgewaad voor Willem van Gelre
    • Goed gemutst of blootshoofds
    • Harnas voor Willem I
    • Hertogelijk harnas verguld
    • Order of the Garter
    • Pronkharnas voor Willem
    • Rode schoenen
    • Slag bij Niftrik
    • Stadsrecht bevestigd in 1377
  • Historie van Gelre
    • Bedevaart 14 mei A° 2021
    • Elburg vesting >
      • 2018 Elburg - foto's
    • Mechteld's strijd
    • Monnikhuizen
    • Slag van St. Hubert
  • Maelwael Lymborch
    • Crécy 1346
    • Cryptisch schrift >
      • Aanmeldformulier
    • Driekoningen
    • Gebarentaal
    • Gebr.van Lymborch
    • Grassi's schetsboek
    • Handschoenen
    • Hernoemd tot Van Lymborch
    • Kindermoord
    • Koudste maand
    • Maand van Mars
    • Muzikaal onthaal
    • Nieuwjaarsdag
    • Nijmegen ca. 1400
    • Paard en mens
    • Pelgrimskruik
    • Profiel-portretten
    • Sergent d'armes.
    • sprekende kleuren
    • Steenbok
    • Valkenjacht vlnr
    • Veelzijdige paarden
    • Wanten
  • Maria van Gelre
    • Jaarboek Kostuum 2019
    • Biografie Marie d'Harcourt
    • Ceintuur geborduurd
    • Bruidsschat op de pof
    • Eelt op je knieën
    • Eerste Kerstdag
    • Engelen bij Maria
    • Gebedenboek Maria van Gelre
    • Maria van Gelre's gordel
    • Hand van de meester
    • Hermelijn
    • Hofmakerij in Gelre
    • Hortus conclusus
    • Houppelande
    • Houppelande ontleed
    • Imitatio Mariae
    • Maria van Gelre's kerkschat
    • Onder de loep nemen
    • Paard en tuig
    • Pluim op je hoed
    • Reinald IV
    • Riem onder het hart
    • Rozet van parels
    • Ten voeten uit
    • Zo blank als sneeuw
  • Media
    • Maria's bruidskleed
    • Willem onderweg
    • Willem in harnas
    • Monnikhuizen in 3D
    • Ammersoyen 360°
    • List van de Rosmolen
    • pagekop bloempotmodel
  • Onderzoek
    • bellenville ook gelders
    • Charles d'Orléans
    • DNA & eiwit research
    • DNA / eiwit research 2
    • Donor onbekend
    • Elburg ideaalstad
    • Festina lente
    • Gouden zegel Karel IV
    • Het Middeleeuwse Banket
    • honi soit qui mal y pense
    • In amazonezit
    • Kroniek van Froissart
    • Laudate
    • Maria van Brabant
    • Herder met hoorn
    • Midwinterhoorn
    • Sint Nicolaas
    • Stekeligheden
    • Vlindermadonna van dichtbij
    • Vorstelijke bontmuts
    • Vroom keramiek
    • Wat een kers niet vermag
  • Personages
    • Johanna, hertogin van Brabant >
      • De laatste vorstin...
    • Hof van Gelre ± 1400
    • De Gezinde (het gezin) >
      • Hertogin van Gelre en Gulik >
        • Hertogin Gelre verguld
        • Catharina's tresoor
      • Maria van Gulik >
        • Surcot ouvert voor Maryken
      • Jan met de Bellen
      • Maria van Arkel >
        • Verloving
      • Johanna van Cuyck
    • Raadsheren en echtgenotes >
      • Dirk IV
      • Willem IV
      • Vrouwe van Bronckhorst
    • Herauten >
      • Heraut Gelre
      • Heraut Gulik
      • Heraut Kleef
      • Wapenboek Bellenville
      • Kwartet van Herauten
      • Heraut Gelre in Bellenville
      • Heraut Gelre bekent kleur
    • Gewapend escorte >
      • Brigandine >
        • Brigandine-project 1
        • Brigandine-project 2
        • Brigandine-project 3
        • Brigandine-project 4
        • Brigandine-project 5
        • Brigandine-project 6
        • Brigandine-project 7
      • Commandant Frederik
      • Gerard van Culemborg
      • Je zult voor paal staan...
      • Manschappen gezocht
      • Randolf van Hoekelum
      • Te wapen
      • Wapenschouw
      • Wimpeldrager
    • Nieuwjaar - januariblad >
      • Aproche aproche
      • Hondenmeester
    • Lenterit - meiblad >
      • Blazers van Berry
    • Hooioogst - juniblad >
      • Meesterlijk magazine in de maak
    • Juliblad
    • Valkenjacht - augustusblad >
      • Augustus graanoogst
      • De valkenier
      • Hondenmeester
      • Zwemmen in augustus
    • Overige kalenderbladen >
      • Oktober - zaaimaand
    • Ezelkaravaan >
      • De wijnoogst >
        • Montjoie
      • Strontbrigade
      • Berry-ezels met vredesduiven naar Ammersoyen
    • Personeel >
      • Hofkapelaan >
        • Sandalen voor een bedelmonnik
        • Benardus' bril
      • Hofastroloog >
        • Betekenis van de astrologie en de rol van de astroloog in de Middeleeuwen
      • Kamenier
      • Waterdraagsters
  • Projecten 2005-22
    • Project 2012-15
  • Publicaties
    • Jaarboek 2023
    • Jaarboek Gelre CXI
    • Maelwael Van Lymborch
    • Guillaume Machaut
    • Catalogus 'Ik, Maria van Gelre'
    • Maria van Gelre 1380-1429
    • Grondleggers schilderkunst
    • The making of... Magazine 600
    • Het verleden op je bord
    • Het Woud der Verwachting
    • De gebroeders Van Limburg
    • Edelman Bedelman
    • De hand van de meester
    • Op reis en aan tafel met Katherina van Kleef 1417
    • Kastelen in Gelderland
    • Middeleeuws koken >
      • Herleving ME keuken
  • Ridders van Gelre
    • Keizer Karel IV getekend
  • Symbolen van Gelre
    • Op drakenjacht
    • De Draak van Gelre
    • Gelre's rode roos
    • Gelderse vlag
    • Gelders vlagvertoon
    • Ridders anno 1298
    • Toernooihelm
    • Wapen Gelre & Gulik
    • Wapenmantel hertog Willem
  • Valkenjacht
    • Valken boven Ammersoyen
    • Catharina op valkenjacht
    • Jagen met vogels
  • Voor het noenmaal..
    • Oud en nieuw
    • Vastentijd
    • Keukenmeid
    • Hypocras
    • Arte della Cucina
    • Noenmaal in het Paviljoen
    • Kookworkshop voor Ammersoyen
    • Pronkgerecht
    • Hertogelijk noenmaal
    • Tafelkleed met verhaal
    • Dragers met berrie
  • Donateur worden
  • Contact
  • Nieuwsbrief

Donor onbekend ~ getijdenboek in Sint Petersburg


Analyse miniatuur in Ms. NLR Lat.Q.v.I.112, folio 145v

Als bijvangst bij het onderzoek naar de afstamming van Queen Elizabeth II van de Schotse koningen uit het Huis Stuart kwam een getijdenboek tevoorschijn. Het ligt al 200 jaar in Sint Petersburg. Mary Queen of Scots kreeg het in 1553 op 11-jarige leeftijd in bezit. "Dit boek is van mij", schreef zij in het Frans "Ce livre est à moi". Maar het was niet voor haar gemaakt. Het was ruim 100 jaar ouder, waarschijnlijk een erfstuk. Wie de oorspronkelijke donor was? Die vraag wordt hierna beantwoord.
​
​Deze miniatuur in het getijdenboek van Mary Stuart, Queen of Scots, in de Russische Staatsbibliotheek in Sint Petersburg toont de eerste bezitter als donor. Via analyse en vergelijking met eigentijdse bronnen is het gelukt ​haar identiteit vast te stellen. Het is begonnen met een analyse. In een hortus conclusus verwijzend naar de maagdelijkheid van de Maagd Maria bevindt zich op haar schoot het Kindje Jezus. Zijn linkerhand reikt richting donor die knielt. Het is gekleed in groen, kleur van de hoop, niet bloot zoals meestal. Rechts is de bisschop die de donor bemoedigt. Zijn linkerhand beroert haar schouder. De rode houppelande is met wit bont gevoerd en niet met hermelijn. De brede blauwe ceintuur is met goud beslagen. Bij de zwarte kaproen draagt zij nog een transparante voile. Tussen het Kind en de donor ligt een boek op een lage lezenaar bedekt met oranje stof en net als de rode stof van de baldakijn bestrooid met vergulde motieven. Wat het zesarmig gouden ornament bovenin de huif kan zijn?
Rothschild Canticles citeren een tekst van Augustinus 
over het mysterie van gelijktijdige eenheid en drie-eenheid van God (f.89v, p.103) bij de miniatuur (f.90r p.103) die zo'n ornament met drie goddelijke personen Vader / Zoon / Heilige Geest in een cirkel van zonnen bevat, die de glorieuze eenheid symboliseren. ​De toeschouwers kijken weg van dit mysterie dat ze niet kunnen bevatten als typisch voorbeeld van een enigma. Wat betreft de kleuren bij Maria en Kind is dezelfde zeldzame kleurstelling te vinden in het Bonnefanten Museum te Maastricht.
Foto
De Maagd met Kind, miniatuur uit Mary Stuart’s getijdenboek. De knielende dame met voile kan de eerste eigenaar zijn. P. P. Dubrovsky’s collectie. NLR, Manuscript departement, Lat.Q.v.I.112 f. 145v
 Als de baardloze bisschop in zijn zeldzame blauwe met groen gevoerde kazuifel bekend is, kan dit helpen om de donor te herkennen. Met zijn rechterhand steekt hij de kromstaf vooruit als teken dat hij in zijn eigen parochie is. De aureool om zijn vergulde blauwe mijter maakt hem tot een heilige.​

Picture
Drie-eenheid in Rothchild Canticles f.90r.
Picture
Sedes Sapientiae (eind 13de eeuw), Bonnefanten Museum, Maastricht. Christuskind in een groene tuniek, Maria met blauwe mantel en rood/gouden gewaad.

Identieke margedecoraties

De margedecoratie bestaat uit symmetrische florale motieven, zoals onder meer aangetroffen zijn in het getijdenboek van Jean II Le Meingre, surnommé le Boucicaut (zie afb. rechtsonder). Als datering voor het getijdenboek van Jean Le Meingre geldt eerste kwart 15de eeuw. Na de Slag bij Azincourt (1415) overleed Jean Le Meingre als gijzelaar in Yorkshire, Engeland in 1421. Het manuscript bevindt zich in Paris, Musée Jacquemart-André, ms 2.​ 
​Vanwege de datering van de houppelande in het getijdenboek van Mary Stuart op ongeveer 1440 door kostuumhistoricus Rianet Knevel is de gelijkenis qua margedecoratie verrassend. Het spreekt vanzelf dat de kunstenaar die gespecialiseerd was in margedecoraties zoals deze niet automatisch is gestopt na voltooiing van Le Meingre's boek. Sterker nog, margedecoraties van dit type waren zo populair dat er nog veel meer getijdenboeken, vooral in Vlaanderen, dit voorbeeld bleven navolgen tot halverwege de 15de eeuw. Hier komen we op terug; de vraag is of er verband bestaat.

Foto
Dubrovsky collectie. NLR, Manuscript departement, Lat.Q.v.I.112 f.145v
Foto
Livre d'Heures Le Meingre. Paris, Musée Jacquemart-André, ms 2

Verwante donoren in gelijktijdige getijdenboeken binnen de West-Europese rijksaristocratie

​Alweer is sprake van een verbluffende gelijkenis met de eerste miniatuur. Bisschop St.Claude de Besançon staat als haar voorspraak de donor bij. Besançon ligt nabij Dijon, het machtscentrum van Bourgogne. Maria zit met Kind onder een praktisch identiek baldakijn. Wel ontbreken het symbool van de Drie-eenheid, de vlechten en de kroon. Verder draagt deze donor over de arm een bidsnoer. Ook onderscheidt deze miniatuur zich via de rugleuning aan de zetel ​ De ommuring is onderbroken ​door een poort. Er staat een pot met een boompje op de muur naast de poort. Bovendien is het Kind hier, zoals gewoonlijk, ongekleed afgebeeld. 
Foto
Frans getijdenboek. Donor / St. Claude van Besançon. Ca. 1440, Pierpont Morgan Library and Museum. New York, Ms. 293 fol.149r.

​Isabella Stuart (c.1427-1494), hertogin van Bretagne, voor Maria met Kind, was de tweede dochter van Jacobus I van Schotland en zuster van Jacobus II. Haar man, hertog François I van Bretagne, gaf haar dit getijdenboek in 1431 bij hun huwelijk; het was een erfstuk. Haar ‘wapenrok’ toont het wapen van haar man en haar eigen wapen. Bretagne op de heraldisch mannelijke rechterhelft, Schotland op de vrouwelijke linkerhelft. De zetel kent eveneens een rugleuning. Het Kind is bloot, neemt de banderol aan en pakt het bidsnoer. De margedecoratie lijkt ook identiek. Click op de miniatuur; het boek blijkt hergebruikt te zijn!
Foto
Getijdenboek van Isabella Stuart, Rohan-meester, Ms 62 f76r (Angers, 1417-1431). Londen, Fitzwilliam Museum.​

Heraldiek steunt identificatie donor in Ms NLR Lat.Q.v.I.112 fol 145v 

Foto
Miniatuur met in de marge links het gedeelde wapen Gelre/Gulik. P.P. Dubrovsky collectie. NLR, Manuscript departement, Lat.Q.v.I.112 f. 145v
Ce livre est à moi, Marie Reyne. 1554 = Dit boek is van mij, Mary Queen, 1554

​In de marge links van de miniatuur met de anonieme donor voor Maria en Kind staat een wapenschild dat bijna onherkenbaar is verminkt. Misschien om plaats te maken voor het wapen van de nieuwe bezitter Mary Stuart? Ce livre est à moi, Marie Reyne. 1554, schreef zij onderaan fols.12v-13. Het manuscript staat vol met haar persoonlijke ontboezemingen. Veelzeggend is het  gedeeld wapenschild. Het heraldisch rechterdeel toont vage sporen van blauw. Overal ontbreekt het bladgoud.

Picture
Willem I van Gelre (huis Gulik) en Arnold van Gelre (huis Egmont) en opvolgers
Marie van Gelre was de oudste dochter van hertog Arnold van Gelre (huis Egmont) en Katharina van Kleef. Logisch dat Marie - als ongehuwde jonkvrouw - dit wapen voert in haar getijdenboek. 
Katharina van Kleef, gehuwd met Arnold, was de moeder van Marie. Als gehuwde vrouw voert zij in haar wapenschild zowel het wapen van haar echtgenoot met de Gelderse en de Gulikse leeuw in de (heraldische) rechterhelft terwijl in de (heraldische) linkerhelft haar familiewapen Kleef / Mark staat afgebeeld. ​
​
​Als dit het wapen van Gelre/Gulik zou zijn, dan klopt de volgorde die Marie van Gelre had via haar vader 
Arnold van Gelre: de klimmende gouden leeuw van Gelre in blauw versus de zwarte leeuw van Gulik in goud (zie afb.).
 Haar kleding stemt qua kleur overeen met de heraldiek van dit wapenschild: houppelande rood = roodgetongde & roodgenagelde leeuwen van Gelre en Gulik; kaproen zwart = zwarte leeuw Gulik;  riem blauw = blauwe schild Gelre.  ​
​

Picture
Katharina's wapen, gedeeld I heraldisch rechts Gelre, heraldisch links Gulik en II doorsneden Kleef boven, Mark onder

Foto
Arnold van Egmont Breviary, New York, Morgan Library and Museum Ms.87, fol. 427r.
Picture
Arnold van Egmont Breviary, New York, Morgan Library and Museum Ms 87, fol 427r (detail rechtermarge naast het tekstblok)
Gelders wapen in getijdenboek van Arnold 
​
Arnold van Gelre voert evenals Willem I van Gelre als hertog van Gelre het wapen van Gelre zoals hier in de
rechtermarge vergroot is afgebeeld. In de marge staat in elke hoek van het tekstblok een leeuw met hetzij het wapenschild van Gelre of het wapenschild van Gulik.
Op folio 427r in Arnold's getijdenboek dat berust in de Pierpont Morgan Library and Museum in New York is kwistig gestrooid met de wapens van Gelre en Gulik Het wapen in de marge rechts toont de leeuw van Gelre gecombineerd met het wapen van Gulik in een volgorde zoals wij tegenwoordig nog kennen van de provincie Gelderland, conform Willem I van Gelre. 

Foto
In het getijdenboek van Arnold van Gelre (links) knielt hij als donor voor Sint Nicolaas die hem zegent met het geijkte gebaar. De bisschop draagt een groene koormantel met het gouden gaffelkruis en spruit gevoerd met blauw. Ervoor ligt op een groene stof een gebedenboek. De hertog van Gelre verschijnt blootshoofds en draagt aan zijn riem een zwartlederen tas met gouden ornamenten. In het Latijn staat op de spreukband: O Sainte Nicolaes ora pro mei = O Sint Nicolaas bidt voor mij. In de kleding zijn de wapenkleuren van Gelre / Gulik terug te vinden: blauw voor het schild van Gelre, rood voor de nagels en tong van de beide leeuwen, zwart voor de leeuw van Gulik, en zoals gebruikelijk is goud minimaal toegepast, met name als voering en bij de metalen onderdelen van zijn tas en riem. 
Picture
Katharina van Kleef, hertogin van Gelre, gaf opdracht 2de kwart 15de eeuw een schitterend getijdenboek te vervaardigen. Het wordt wel het rijkste getijdenboek van de Lage Landen genoemd. Het staat bekend onder de noodnaam Meester van het Getijdenboek van Katharina van Kleef, omdat de makers onbekend zijn. In 2010 wijdde Museum Het Valkhof een magnifieke expositie aan dit meesterwerk, geleend uit de collectie van Pierpont Morgan Library & Museum in New York. Katharina’s wapenschild toont het blazoen van Gelre/Gulik (heraldisch rechts) verenigd met dat van Kleef/Mark (heraldisch links). Het staat onderaan in het midden afgebeeld. 
Foto
​In het voornoemde getijdenboek is Katharina van Kleef vaker te zien, o.a. in aanbidding geknield bij het kruis. De heilige bisschop Nicolaas met aureool en tonsuur, zonder mijter maar met staf, legt zijn hand op haar schouder, als zij om Maria's voorbede smeekt cf. de tekst op de banderol in het Latijn. Maria bidt met de ontblote rechterborst waar moedermelk uit vloeit, waarmee zij hem voedde, tot Jezus om Katharina genadig te zijn. Jezus verzoekt zijn Vader vanwege zijn wonden de hertogin te sparen. God antwoordt vanuit de hemel: "Je gebed is verhoord". Dat Katharina's dochter Marie een getijdenboek bezat, was niet meer dan logisch.

Is Marie van Gelre de donor en Sint Donatus van Brugge haar heilige?

​Overgrootmoeder van Mary of Scots was Marie van Gelre (*Grave 1433 - †Edinburgh 1463). Zij was met koning Jacobus II van Schotland gehuwd en direct na haar huwelijk gezalfd, gekroond en gekleed als de koningin van Schotland. Het wapen in de marge van haar getijdenboek dateert niet uit de tijd toen Marie van Gelre met Jacobus II was gehuwd, maar toen zij zonder hermelijn ongehuwd en niet gekroond was.
Ook het ontbreken van het blazoen van Schotland duidt erop dat we kijken naar het wapenschild van de ongetrouwde jonkvrouw. Wie hier het wapenschild van de gehuwde koningin van Schotland in wil zien, moet bij I. heraldisch mannelijke rechterhelft uitgaan van het wapen van Schotland en bij II. de vrouwelijke linkerhelft van het wapenschild van haar familie.   
De Schotse klimmende leeuw is van keel, genageld en getongd van azuur (blauw), op een veld van goud binnen een dubbelgebloemde en tegengebloemde smalle binnenzoom. Elk bewijs voor zo’n heraldische speculatie ontbreekt. Gaat men er vanuit dat het Marie van Gelre (huis Egmont) is dan lijkt het logisch dat zij een persoonlijk getijdenboek kreeg nadat zij voor haar vorming aan het Bourgondische hof mocht komen.
Philips de Goede en Isabella van Portugal konden bij de aanschaf van zo’n getijdenboek best bemiddelen.​Wij weten dat Marie in 1449 in Schotland aankwam. ​Als zij geboren is in 1433 en op zevenjarige leeftijd aan het Bourgondische hof verscheen, zou zij al direct over een eigen getijdenboek beschikt kunnen hebben? ​
Picture
Antonius Sanderus, Sint Donaas Kathedraal in 'Flandria Illustrata'. Hofkerk van de graven van Vlaanderen.
Mary of Scots, achterkleindochter en koningin van Schotland, kreeg 100 jaar later dit getijdenboek pas in bezit toen zij 11 jaar was, wellicht bij haar Plechtige Communie. Als Marie van Gelre als 11/12-jarige op f.145v afgebeeld, dan is die miniatuur van  ±1444/5.
Onderscheidend en leidend is de blauwe kazuifel van de bisschop. Juist bij St.Donatus, patroonheilige van kerk, kapittel en bisdom Brugge, treffen we in die tijd een kazuifel aan met zo’n uitzonderlijke kleurstelling, liturgisch hoogst ongebruikelijk. Hij staat prominent op het paneel dat Jan van Eyck in 1434/6 schilderde. De donor, kanunnik Joris van der Paele, knielt bij de Madonna. Zijn naamheilige Sint Joris staat hem bij. Het blauw van St. Donatus en andere kleuren op het Brugse paneel stemmen overeen met de heraldische kleuren van Brugge: vlnr blauw, rood, wit en goud.

Jan van Eyck: Bruggeling ~ kunstschilder ~ koppelaar ~ inspirator
Picture

Filips de Goede & Isabella van Portugal / Marie van Gelre's pleegouders 
​
​Zowel Jan van Eyck als de kanunnik blijken in de St. Donaaskerk te zijn begraven, respectievelijk in 1441 en 1443. Voordien en daarna zijn ook diverse leden van het Bourgondische hof in deze kerk bijgezet: raadsheren van de hertog, een kamerheer, een schilddrager, een schildknaap en zelfs familie van hertog Filips de Goede. Hieruit blijkt dat er tussen het Bourgondische hof en de St. Donatuskerk in geval van geloofszaken en in kunstzinnige verbeelding een band heeft bestaan. In het paneel is de keuze van de heilige die zich letterlijk en figuurlijk achter de donor schaart zonneklaar. Joris van der Paele en Sint Joris vormen samen een koppel via hun namen.

​Marie van Gelre draagt de naam van de Maagd Maria, zij kan bij wijze van spreken haar naamheilige zijn. Maar wie zou Marie’s voorkeur kunnen hebben als voorspraak? In de getijdenboeken van haar ouders kon bij vader Arnold en bij moeder Katherina hun geliefde heilige Nicolaas figureren. Hij is zowel in Nijmegen als in Kleef de patroonheilige van de slotkapellen. Zou St. Donatus als patroonheilige van kerk, kapittel  bisdom Brugge dezelfde positie toekomen in de denk- en leefwereld van Marie van Gelre? Zij hoort tot zijn parochie net als haar vorstelijke pleegouders, Filips de Goede en Isabella van Portugal. Het is de hofkerk van de graven van Vlaanderen. Het lijkt zinvol om hun familierelatie nauwkeurig in ogenschouw te nemen.​
Picture
Sint Nicolaaskapel op het Valkhof, vermoedelijk gebouwd toen Keizerin Theophanu (972 - 991) geregeld op het Valkhof vertoefde of kort daarna. Zij introduceerde St. Nicolaas in ons land.
In 1430 was Brugge het decor voor de viering van het huwelijk tussen Filips de Goede en Isabella van Portugal. Niemand minder dan Jan van Eyck was naar Portugal afgereisd om twee portretten van haar te maken, zodat Filips tevoren een indruk kon krijgen en onder de indruk kon komen van haar schoonheid. Zij landde in Sluis op Kerstdag 1429 en op 7 januari, één dag na Driekoningen, gaven zij elkaar daar het jawoord. Tijdens de vervolgens georganiseerde feestelijkheden in Brugge is de Orde van het Gulden Vlies voor het eerst bijeengekomen, waarmee hun huwelijk extra glans werd verleend. Filips creëerde op die wijze een gemeenschap van ridders die via hun toelating en de daaruit voortvloeiende verplichtingen elkaar trouw beloofden en daarna terug kwamen om vast te stellen of iedereen zich aan de afspraken hield, inclusief Filips zelf. Dit diende absoluut ook zijn eigen belang; hij was erop uit om het prestige, de macht en het territorium van Bourgogne te bevestigen en uit te breiden. Dankzij dit derde huwelijk, ditmaal niet met een Franse maar een Portugese prinses, wist Filips zich te profileren als een wijze, rechtvaardige en eerlijke heerser. Om zijn bestuurlijke lappendeken van heerlijkheden, graafschappen, hertogdommen en andere territoria te verenigen en te bezielen, vonden feesten en partijen, banketten en bijeenkomsten plaats, zoals met de ridders van de Orde van het Gulden Vlies. Bij het Kapittel van St.Omaars (1461) lijfde hij hertog Adolf van Gelre in, Marie van Gelre's broer. 
​Niet zonder reden heeft een bourgondische maaltijd spreekwoordelijk betrekking op overdaad. Ook zijn ruimhartige begunstiging van de kunsten droeg bij aan de glans en het aanzien van het Bourgondische hof, zodat musici, dichters, schilders en beeldhouwers tot weergaloze prestaties kwamen, die wij vandaag de dag nog steeds kunnen bewonderen. Toen Filips de Goede op 15 juni 1467 in Brugge stierf, begeleidde een rouwstoet met 20.000 toeschouwers hem naar de St. Donatuskerk, waar hij onder grote pracht en praal ceremonieel begraven werd voor het hoogaltaar. Later liet zijn zoon Karel de Stoute zijn lichaam naar Dijon overbrengen en bleven alleen zijn hart en ingewanden achter in Brugge. 

Marginale overeenkomsten

Deze achtergrond rechtvaardigt de hypothese dat  ± 
​
1444/1445 het getijdenboek via het Bourgondische hof in haar bezit kwam. Dat St. Donatus als heilige bisschop zijn bemoedigende hand op haar schouder legt, lijkt logisch. Hoewel de nagenoeg identieke margedecoratie in het getijdenboek dat toegeschreven is aan de Boucicaut-meester die datering bemoeilijkt. De 'Meester van het getijdenboek voor de maarschalk Boucicaut' is de noodnaam voor een Vlaamse miniatuurschilder en boekverluchter die werkzaam was in Parijs in de periode van ca. 1405 – ca. 1430. Nu staat vast dat miniatuurschilders en verluchters c.q. schilders van margedecoraties verschillende professies konden zijn en zelden dezelfde persoon. Vergelijkingsmateriaal om margedecoraties te dateren is nodig. Uit onderzoek blijkt dat men in Vlaanderen dit soort margedecoratie vaak kopieerde. Er kan ook sprake zijn van hergebruik van een erfstuk. 

​Dynastiek en economisch succes
​
​
Door de relatie tussen Marie van Gelre en Filips van Bourgondië in kaart te brengen kan er mogelijk meer opheldering ontstaan. Marie’s moeder Katharina van Kleef (1417-1479) was de dochter van graaf Adolf IV van Kleef-Mark en Marie van Bourgondië. Maria van Bourgondië (1393-1463) was een Bourgondische prinses en via haar huwelijk van 1406 tot 1417 gravin en van 1417 tot 1448 hertogin van Kleef. Ze is een telg uit het huis Valois-Bourgondië, een dochter van Jan zonder Vrees, hertog van Bourgondië en daardoor een zuster van Filips de Goede. Dus was haar dochter Katharina van Kleef een volle nicht van Filips, hertog van Bourgondië. De conclusie is dat Marie van Gelre door de broer van haar grootmoeder in huis genomen is. Haar moeder en grootmoeder konden bijvoorbeeld via brieven weten wat zij beleefde. Men mag er vanuit gaan dat het huwelijk van Marie van Gelre met koning Jacobus II van Schotland hen met trots heeft vervuld. Haar pleegouders Filips en Isabella behaalden zowel een dynastiek als een economisch succes, gelet op de handelsovereenkomsten die ruim vóór het benodigde huwelijkscontract werden gesloten. 
Bourgondische gulheid 

​In de 50 jaar die Filips heeft geregeerd werd zijn expansiepolitiek niet gekenmerkt door militair geweld maar door huwelijken te arrangeren, heerlijkheden, graafschappen en hertogdommen over te nemen en onder zijn gezag te brengen, bondgenootschappen te sluiten en bij conflicten als bemiddelaar op te treden. Bij zijn overlijden had hij nota bene 18 verschillende landsheerlijke titels op zijn naam gebracht. Niet door  veldslagen maar behendig manoeuvreren bracht hij het ideaal van een herschapen Lotharings Middenrijk naderbij. Dit ging gepaard met een groots vertoon, bevordering van de kunsten op een schaal die hem als mecenas bij uitstek onvergetelijk maakt. Naast haar bruidsschat en haar huwelijksfeest die hij voor zijn rekening nam, liet hij zijn achternicht vast niet met lege handen naar Schotland vertrekken. Van die Bourgondische gulheid kan het getijdenboek uit Sint Petersburg getuigen, ook al zou dit een erfstuk zijn.
Picture
Onderschrift: James the seconde maried the Duke of Gelders daughter

Tekst © Jacobus Trijsburg, 25-10-2022 ~ Ons bestuur en kostuumhistoricus Rianet Knevel en archivaris Gerrit Kouwenhoven van het streekarchief Epe, Hattem en Heerde dank ik hartelijk voor hun waardevolle adviezen. ​

Marie van Gelre, koningin van Schotland maakt deel uit van het voorgeslacht van Queen Elizabeth II Dat wordt beschreven in een bijdrage op deze website. CLICK HIER voor de "Roots of the Queen". 

Contact - Webmaster - Woudnieuws
  • Nieuws
  • Welkom
  • Het Woud
    • Wilma Makkink lintje
    • Berry Bijkerman i.m.
    • Paul Kluwer i.m.
    • Marlies Ursem afscheid
    • Ben Wagenvoort afscheid
    • Rob van Zijll de Jong
    • Henk Demoed
  • Agenda 2023
    • De heks van Almen
    • Slag om Altena
    • Welkom in 2023
  • Ambachten
    • Alchemist
    • Ambachtelijk St. Thomas Gilde >
      • Koeriersschaak
    • Bandweven >
      • Bandweven 2
    • Bier brouwen
    • Bode >
      • Bode te paard
    • Bontwerker >
      • Nepbont
    • Boog maken
    • Borduurwerk >
      • Aalmoestasje
    • Bourrelet maken
    • Breien >
      • Gebreid of niet gebreid 1
      • Gebreid of niet gebreid 2
      • Gebreid of niet gebreid 3
      • Gebreid of niet gebreid 4
      • Gebreid of niet gebreid 5
      • Gebreid of niet gebreid 6
      • Gebreid of niet gebreid 7
    • Couvre-chef maken
    • Drievingerwant
    • Geneeskruiden
    • Hoeden maken >
      • Muts vilten
      • Robin Hood hoedje
    • Hout bewerken >
      • Dagobert
      • Kist maken
    • Juwelier >
      • Sieraden
    • Kaartweven
    • Koperslager >
      • Messing schotel
    • Lantaarnmaker
    • Leerwerk
    • Maliënmaker
    • Mandenmaker
    • Marktkooplui
    • Ondergoed
    • Pottenbakker >
      • Albarello
      • Pelgrimeren
      • Pelgrimshoorn
      • Pottenbakkersdraaischijf
      • Puntneus voor pottenkijkers
      • Steengoed
      • Vuurstolp
      • Voor hetere vuren staan
    • Riemensnijder
    • Schoenmaker >
      • Passende schoenen
      • Schoenen valkenier
    • Schrijver
    • Tekenaar met zilverstift
    • Tenten maken
    • Torenblazer
    • Trippenmaker
    • Tuigenmaker >
      • Harnachement 1
      • Harnachement 2
    • Wapensmid >
      • Replica
    • Weven
    • Wol verven
  • Ark van Noach
    • Keeshond
    • Le grand noir du Berry
    • Molossos >
      • Landseer
    • Natte neuzen
    • Nederlandse landgeit
    • Ouessant, fotogeniek schaap
    • Witte paarden parade
    • Twentse landgans
    • De zwarte prins
  • Educatief aanbod
    • TERUGBLIK 2021
    • Stripboek Gelre
    • Ontmoet middeleeuwers
    • Alles op één kaart
    • Mijn leeren is speelen
    • Onze held in harnas
    • Spelenderwijs
    • Middeleeuwen in 3D
    • Het Woud in 3D-film
    • Vrouwen van Nu - Eefde
    • Wildenborchse vrouwenclub
  • Erfgoedbreed
    • Aaltense Goor
    • Achterhoekse vlag
    • Buitenmuseum Lochem
    • Cruydthof Ammersoyen
    • Emilie und Hans Stratmans Stiftung
    • Ere wie ere toekomt
    • Heggenvlechters
    • Heroïsche heilige
    • Kracht van kronieken
    • Kroonluchter top 100
    • Kruidentuin Stein
    • Nijenbeek kasteelruïne
    • Roots of the Queen
    • Stad Staverden
    • De Hoge Berg, Texel
    • De rode ridder
    • De eenhoorn achterna
  • Erepodium Maelwael
    • Passion
    • Nijmegen bakermat
    • In vol ornaat
    • Maelwael in Rijksmuseum
    • Beeldhouwers voor Bourgogne
    • Sprakeloze monnik
  • Evenementenarchief
    • Drie standen
    • Haus Ingenray -Geldern
    • Kostuumpresentatie
    • Terugblik AMB '19
    • De zot gekroond
    • Ridders Oude Wand
    • Eendaags Pop-Up Museum
    • Terugblik AMB '17 >
      • Datura Medieval Music
      • leringh & vermaeck
      • Pinksteren-kasteeldagen
      • Wagenspel Ammersoyen
    • Handel en Hanze
    • 2016 GvLimburg Festival >
      • 2016 Gebr.v.Limburg - foto's
      • 2016 Blyde Incomst - foto's
      • 2016 GvL - hertogelijke garde
      • 2016 Druivenoogst - foto's
      • 2016 middeleeuwse smulparij - foto's
    • 2016-10-08 Gelredag / Koningsweg
    • 2016-10-07 Archeohotspot Arnhem
    • 2016 Ammersoyen Middeleeuws Bewoond >
      • AMB 2016
      • Spelen op Ammersoyen
      • Klinken op Johanna
      • Kinderspeurtocht
      • Verhalen op Ammersoyen
      • Duiven lossen
      • Tijdverdrijf op Ammersoyen
      • Jonkvrouw worden?
      • Hoe word je ridder?
    • 2015 GvLimburg Festival
    • 2015 - Welkom op Ammersoyen
    • 2013 Gebroeders van Limburg Festival
    • 2013 Loop der Tijden
    • 2013 Het blijft toch familie
    • 2013 Project Middeleeuwen
    • 2013 Kasteel Ammersoijen
  • Gouda 750 jaar Stad
    • Ter ere van Gouda
    • Ter ere van Gouda 2
  • Getijdenboek
    • Getijdenboek TEFAF (2)
    • Getijdenboek TEFAF (1)
    • Psalter-Van Meurs
    • The Tenschert Hours
    • Maastrichter Getijdenboek
  • Hertog Willem
    • Brak Willem een lans?
    • Feestgewaad voor Willem van Gelre
    • Goed gemutst of blootshoofds
    • Harnas voor Willem I
    • Hertogelijk harnas verguld
    • Order of the Garter
    • Pronkharnas voor Willem
    • Rode schoenen
    • Slag bij Niftrik
    • Stadsrecht bevestigd in 1377
  • Historie van Gelre
    • Bedevaart 14 mei A° 2021
    • Elburg vesting >
      • 2018 Elburg - foto's
    • Mechteld's strijd
    • Monnikhuizen
    • Slag van St. Hubert
  • Maelwael Lymborch
    • Crécy 1346
    • Cryptisch schrift >
      • Aanmeldformulier
    • Driekoningen
    • Gebarentaal
    • Gebr.van Lymborch
    • Grassi's schetsboek
    • Handschoenen
    • Hernoemd tot Van Lymborch
    • Kindermoord
    • Koudste maand
    • Maand van Mars
    • Muzikaal onthaal
    • Nieuwjaarsdag
    • Nijmegen ca. 1400
    • Paard en mens
    • Pelgrimskruik
    • Profiel-portretten
    • Sergent d'armes.
    • sprekende kleuren
    • Steenbok
    • Valkenjacht vlnr
    • Veelzijdige paarden
    • Wanten
  • Maria van Gelre
    • Jaarboek Kostuum 2019
    • Biografie Marie d'Harcourt
    • Ceintuur geborduurd
    • Bruidsschat op de pof
    • Eelt op je knieën
    • Eerste Kerstdag
    • Engelen bij Maria
    • Gebedenboek Maria van Gelre
    • Maria van Gelre's gordel
    • Hand van de meester
    • Hermelijn
    • Hofmakerij in Gelre
    • Hortus conclusus
    • Houppelande
    • Houppelande ontleed
    • Imitatio Mariae
    • Maria van Gelre's kerkschat
    • Onder de loep nemen
    • Paard en tuig
    • Pluim op je hoed
    • Reinald IV
    • Riem onder het hart
    • Rozet van parels
    • Ten voeten uit
    • Zo blank als sneeuw
  • Media
    • Maria's bruidskleed
    • Willem onderweg
    • Willem in harnas
    • Monnikhuizen in 3D
    • Ammersoyen 360°
    • List van de Rosmolen
    • pagekop bloempotmodel
  • Onderzoek
    • bellenville ook gelders
    • Charles d'Orléans
    • DNA & eiwit research
    • DNA / eiwit research 2
    • Donor onbekend
    • Elburg ideaalstad
    • Festina lente
    • Gouden zegel Karel IV
    • Het Middeleeuwse Banket
    • honi soit qui mal y pense
    • In amazonezit
    • Kroniek van Froissart
    • Laudate
    • Maria van Brabant
    • Herder met hoorn
    • Midwinterhoorn
    • Sint Nicolaas
    • Stekeligheden
    • Vlindermadonna van dichtbij
    • Vorstelijke bontmuts
    • Vroom keramiek
    • Wat een kers niet vermag
  • Personages
    • Johanna, hertogin van Brabant >
      • De laatste vorstin...
    • Hof van Gelre ± 1400
    • De Gezinde (het gezin) >
      • Hertogin van Gelre en Gulik >
        • Hertogin Gelre verguld
        • Catharina's tresoor
      • Maria van Gulik >
        • Surcot ouvert voor Maryken
      • Jan met de Bellen
      • Maria van Arkel >
        • Verloving
      • Johanna van Cuyck
    • Raadsheren en echtgenotes >
      • Dirk IV
      • Willem IV
      • Vrouwe van Bronckhorst
    • Herauten >
      • Heraut Gelre
      • Heraut Gulik
      • Heraut Kleef
      • Wapenboek Bellenville
      • Kwartet van Herauten
      • Heraut Gelre in Bellenville
      • Heraut Gelre bekent kleur
    • Gewapend escorte >
      • Brigandine >
        • Brigandine-project 1
        • Brigandine-project 2
        • Brigandine-project 3
        • Brigandine-project 4
        • Brigandine-project 5
        • Brigandine-project 6
        • Brigandine-project 7
      • Commandant Frederik
      • Gerard van Culemborg
      • Je zult voor paal staan...
      • Manschappen gezocht
      • Randolf van Hoekelum
      • Te wapen
      • Wapenschouw
      • Wimpeldrager
    • Nieuwjaar - januariblad >
      • Aproche aproche
      • Hondenmeester
    • Lenterit - meiblad >
      • Blazers van Berry
    • Hooioogst - juniblad >
      • Meesterlijk magazine in de maak
    • Juliblad
    • Valkenjacht - augustusblad >
      • Augustus graanoogst
      • De valkenier
      • Hondenmeester
      • Zwemmen in augustus
    • Overige kalenderbladen >
      • Oktober - zaaimaand
    • Ezelkaravaan >
      • De wijnoogst >
        • Montjoie
      • Strontbrigade
      • Berry-ezels met vredesduiven naar Ammersoyen
    • Personeel >
      • Hofkapelaan >
        • Sandalen voor een bedelmonnik
        • Benardus' bril
      • Hofastroloog >
        • Betekenis van de astrologie en de rol van de astroloog in de Middeleeuwen
      • Kamenier
      • Waterdraagsters
  • Projecten 2005-22
    • Project 2012-15
  • Publicaties
    • Jaarboek 2023
    • Jaarboek Gelre CXI
    • Maelwael Van Lymborch
    • Guillaume Machaut
    • Catalogus 'Ik, Maria van Gelre'
    • Maria van Gelre 1380-1429
    • Grondleggers schilderkunst
    • The making of... Magazine 600
    • Het verleden op je bord
    • Het Woud der Verwachting
    • De gebroeders Van Limburg
    • Edelman Bedelman
    • De hand van de meester
    • Op reis en aan tafel met Katherina van Kleef 1417
    • Kastelen in Gelderland
    • Middeleeuws koken >
      • Herleving ME keuken
  • Ridders van Gelre
    • Keizer Karel IV getekend
  • Symbolen van Gelre
    • Op drakenjacht
    • De Draak van Gelre
    • Gelre's rode roos
    • Gelderse vlag
    • Gelders vlagvertoon
    • Ridders anno 1298
    • Toernooihelm
    • Wapen Gelre & Gulik
    • Wapenmantel hertog Willem
  • Valkenjacht
    • Valken boven Ammersoyen
    • Catharina op valkenjacht
    • Jagen met vogels
  • Voor het noenmaal..
    • Oud en nieuw
    • Vastentijd
    • Keukenmeid
    • Hypocras
    • Arte della Cucina
    • Noenmaal in het Paviljoen
    • Kookworkshop voor Ammersoyen
    • Pronkgerecht
    • Hertogelijk noenmaal
    • Tafelkleed met verhaal
    • Dragers met berrie
  • Donateur worden
  • Contact
  • Nieuwsbrief