Het Woud der Verwachting
  • Nieuws
  • Welkom
  • Het Woud
    • Ben Wagenvoort afscheid
  • Agenda
    • Ammersoyen 2018
  • Ambachten
    • Alchemist
    • Bandweven >
      • Bandweven 2
    • Bode
    • Boog maken
    • Borduurwerk >
      • Aalmoestasje
    • Geneeskruiden
    • Hoeden maken >
      • Robin Hood hoedje
    • Hout bewerken >
      • Kist maken
    • Juwelier
    • Koperslager >
      • Messing schotel
    • Lantaarnmaker
    • Leerwerk
    • Maliënmaker
    • Mandenmaker
    • Ondergoed
    • Pottenbakker >
      • Pottenbakkersdraaischijf
      • Puntneus voor pottenkijkers
      • Steengoed
      • Vuurstolp
      • Voor hetere vuren staan
    • Riemensnijder
    • Schoenmaker >
      • Schoenen valkenier
    • Tekenaar met zilverstift
    • Tenten maken
    • Torenblazer
    • Trippenmaker
    • Tuigenmaker >
      • Harnachement 1
      • Harnachement 2
    • Wapensmid >
      • Replica
    • Weven
    • Wol verven
  • Ark van Noach
    • Le grand noir du Berry
    • Molossos >
      • Landseer
    • Natte neuzen
    • Nederlandse landgeit
    • Ouessant, fotogeniek schaap
    • Witte paarden parade
    • Twentse landgans
    • De zwarte prins
  • Educatief aanbod
    • Spelenderwijs
    • Middeleeuwen in 3D
    • Het Woud in 3D-film
    • Vrouwen van Nu - Eefde
  • Erfgoedbreed
    • Kruidentuin Stein
  • Evenementenarchief
    • Erepodium Maelwael >
      • Nijmegen bakermat
      • In vol ornaat
      • Maelwael in Rijksmuseum
      • Beeldhouwers voor Bourgogne
      • Sprakeloze monnik
    • Eendaags Pop-Up Museum
    • Ridders Oude Wand
    • Terugblik GvL '17 >
      • Terugblik 2 GvL '17
      • 2017 GvL - foto's
      • 2017 - Graafschap op GvL-festival
      • Dirk IV gaat mank
    • Terugblik AMB '17 >
      • Datura Medieval Music
      • leringh & vermaeck
      • Pinksteren-kasteeldagen
    • Handel en Hanze
    • 2016 GvLimburg Festival >
      • 2016 Gebr.v.Limburg - foto's
      • 2016 Blyde Incomst - foto's
      • 2016 GvL - hertogelijke garde
      • 2016 Druivenoogst - foto's
      • 2016 middeleeuwse smulparij - foto's
    • 2016-10-08 Gelredag / Koningsweg
    • 2016-10-07 Archeohotspot Arnhem
    • 2016 Ammersoyen Middeleeuws Bewoond >
      • AMB 2016
      • Spelen op Ammersoyen
      • Klinken op Johanna
      • Kinderspeurtocht
      • Verhalen op Ammersoyen
      • Duiven lossen
      • Tijdverdrijf op Ammersoyen
      • Jonkvrouw worden?
      • Hoe word je ridder?
    • 2015 GvLimburg Festival
    • 2015 - Welkom op Ammersoyen
    • 2013 Gebroeders van Limburg Festival
    • 2013 Loop der Tijden
    • 2013 Het blijft toch familie
    • 2013 Project Middeleeuwen
    • 2013 Kasteel Ammersoijen
  • Gebr. van Limburg
    • Hofmakerij in Gelre
  • Historie van Gelre
    • Elburg vesting >
      • 2018 Elburg - foto's
    • Slag van St. Hubert
    • Monnikhuizen
  • Media
    • Monnikhuizen in 3D
    • Ammersoyen 360°
    • List van de Rosmolen foto's
  • Onderzoek
    • Elburg ideaalstad
    • Hortus conclusus
    • Maria van Brabant
    • Gouden zegel Karel IV
    • bellenville ook gelders
    • honi soit qui mal y pense
    • Kroniek van Froissart
    • Het Middeleeuwse Banket
    • Maria van Gelre's kerkschat
    • Festina lente
    • Henk Demoed
    • Laudate
    • Sint Nicolaas
  • Personages
    • Johanna, hertogin van Brabant
    • Hof van Gelre ± 1400
    • De Gezinde (het gezin) >
      • Willem, Hertog van Gelre en Gulik, Graaf van Zutphen >
        • Hertogelijk harnas verguld
        • Feestgewaad voor Willem van Gelre
        • Harnas voor Willem I
        • Goed gemutst of blootshoofds
        • Stadsrecht bevestigd in 1377
        • Rode schoenen
        • Pronkharnas voor Willem
      • Hertogin van Gelre en Gulik >
        • Hertogin Gelre verguld
        • Catharina's tresoor
      • Maria van Gulik >
        • Surcot ouvert voor Maryken
      • Jan met de Bellen
      • Maria van Arkel >
        • Verloving
      • Johanna van Cuyck
    • Raadsheren en echtgenotes >
      • Dirk IV
      • Willem IV >
        • Rob van Zijll de Jong
      • Vrouwe van Bronckhorst
    • Herauten >
      • Heraut Gelre
      • Heraut Gulik
      • Heraut Kleef
      • Wapenboek Bellenville
    • Gewapend escorte >
      • Wapenschouw
      • Commandant Frederik
      • Gerard van Culemborg
      • Wimpeldrager
      • Je zult voor paal staan...
    • Nieuwjaar - januariblad >
      • Hondenmeester
    • Lenterit - meiblad >
      • Blazers van Berry
    • Hooioogst - juniblad >
      • Meesterlijk magazine in de maak
    • Valkenjacht - augustusblad >
      • De valkenier
      • Hondenmeester
    • Overige kalenderbladen
    • Ezelkaravaan >
      • Wijnoogst
      • Strontbrigade
      • Berry-ezels met vredesduiven naar Ammersoyen
    • Personeel >
      • Hofkapelaan >
        • Gebedenboek Maria van Gelre
        • Getijdenboek
        • Getijdenboek TEFAF (1)
        • Getijdenboek TEFAF (2)
        • The Tenschert Hours
        • Sandalen voor een bedelmonnik
        • Benardus' bril
      • Hofastroloog >
        • Betekenis van de astrologie en de rol van de astroloog in de Middeleeuwen
      • Kamenier
      • Waterdraagsters
  • Projecten 2005-18
    • Project 2012-15
  • Publicaties
    • Grondleggers schilderkunst
    • The making of... Magazine 600
    • Het verleden op je bord
    • Het Woud der Verwachting
    • De gebroeders Van Limburg
    • Edelman Bedelman
    • De hand van de meester
    • Op reis en aan tafel met Katherina van Kleef 1417
    • Kastelen in Gelderland
    • Middeleeuws koken >
      • Herleving ME keuken
  • Ridders van Gelre
    • Keizer Karel IV getekend
  • Symbolen van Gelre
    • De Draak van Gelre
    • Gelre's rode roos
    • Toernooihelm
    • Wapen Gelre & Gulik
    • Wapenmantel hertog Willem
  • Valkenjacht
    • Valken boven Ammersoyen
    • Catharina op valkenjacht
    • Jagen met vogels
  • Voor het noenmaal..
    • Noenmaal in het Paviljoen
    • Kookworkshop voor Ammersoyen
    • Pronkgerecht
    • Hertogelijk noenmaal
    • Tafelkleed met verhaal
    • Dragers met berrie
  • Donateur worden
  • Nieuwsbrief

Hortus conclusus


Tuinen bij de Gebroeders van Limburg en bij Maria van Gelre

De bron van de hortus conclusus vinden we in het Hooglied van Salomo:
 “Hortus conclusus soror mea, sponsa, hortus conclusus, fons signatus“

"Een omsloten tuin ben jij mijn zoetelief en bruid, een omsloten tuin, een verzegelde fontein." 
​

​De hortus conclusus is een zinnebeeld voor de Maagd Maria in de poëzie en de kunst, zowel in de Middeleeuwen als in de Renaissance, ontluikend tot het symbool voor de liefde in het algemeen. 

​De Latijnse tekst is ontleend aan de Vulgata Clementina, Canticum Canticorum Salomonis 4: 12. ​

Foto
De verloving op het aprilblad uit het Getijdenboek van Jean de France, duc de Berry


​Aprilblad uit Les Très Riches Heures

Op het aprilblad is - hoe betekenisvol - een omsloten tuin afgebeeld, bijna in de marge rechts van de zogeheten verlovingsscène. Het symbool van de hortus conclusus wordt versterkt door de maagdelijk witte bloemen. als teken van zuiverheid. De witte muur om  de tuin wordt gedomineerd door de toren die het zicht op de rest beneemt. De vorm van de
tuin komt ons perspectivisch vreemd over.
Dit onnatuurlijke perspectief is niet per se onbeholpen, maar is met opzet zo gemaakt om een boodschap over te brengen. Door de de beschouwer een blik achter de muren te
gunnen, 
kan men de witte bloemen zien. Het perspectief dat bevreemding wekt, blijkt bij nader inzien nog een boodschap te bevatten:
De dichtstbijzijnde tuinmuur vormt samen met de knielende dames rechts en de dienaar en de bomenrij links perspectivisch gezien een driehoek, om het intieme moment van de verloving, met de handen en de ringen (?) als middelpunt, beschermend te omsluiten.

Foto
De hortus conclusus, de omsloten tuin, een detail op het aprilblad.
De verlovingsscène omvat van links naar rechts: vader Bernard graaf d'Armagnac; verloofde Charles hertog d'Orléans; moeder Bonne de Berry en haar dochter Bonne d'Armagnac. ​Zij zijn op
15 augustus 1410 in het huwelijk getreden. De verloving staat op het aprilblad in Les Très Riches Heures, het getijdenboek dat de Gebroeders Van Limburg voor Jean de Berry, grootvader van de bruid, hebben gemaakt. Op de achtergrond links staat een dienaar terwijl rechts twee kameniersters of hofdames bloemen plukken; hun rol beklemtoont de intimiteit van deze gebeurtenis waarbij zij wel aanwezig zijn, maar feitelijk niet bij betrokken worden.​ De achterste draagt net zo'n hoofdtooi als 
Maria van Gelre in haar Gebedenboek (zie miniatuur beneden).

Foto
Hortus conclusus bij het Louvre in Parijs

​Op het juniblad in het Getijdenboek Les Très Riches Heures, dat de Gebroeders van Limburg illumineerden voor Jean de France, duc de Berry, bevindt zich nog een omsloten tuin, de hortus conclusus waarvan we alleen enkele opmerkelijke elementen boven de muren zien uitsteken.
In dit geval is dankzij het houtwerk een loofgang in beeld, begroeid door twijgen die meegebogen zijn met het raamwerk waardoor de twijgen als een natuurlijke
zonwering het pad beschaduwen dat daar onderdoor loopt. Zo konden de dames, die hun huid niet wilden blootstellen aan de zon, een lichte huid behouden, in tegenstelling tot boerenvrouwen die noodgedwongen in de zon werkten en daardoor bruin werden.
De groene bedstee of berceau, zoals de loofgang in het Frans heette, had in de 19de eeuw nog niet aan populariteit ingeboet. In de catalogi van tuin- en landschapsarchitecten begin 19de eeuw is deze nog aangetroffen. In de behouden tuinen en parken bij kastelen en landhuizen uit die periode zijn ze soms bewaard gebleven, hoeveel onderhoud zo'n loofgang ook blijkt te vergen.  

Zo is op het landgoed van het voormalige klooster Mariënborn bij Arnhem nog een werkelijk grootse berceau-aanleg te vinden. Op De Wildenborch, een historische buitenplaats halfweg Vorden / Lochem,  houdt de familie Staring sinds het eind van de 18de eeuw zo'n loofgang respectvol in stand, achter het landhuis dat een middeleeuwse kern herbergt.

Foto

De Hof van Eden ofwel "Het Paradijs"

Van al hun tuinen is wellicht de Hof van Eden van de Gebroeders van Limburg de meest spectaculaire.
Het is middenin het water gesitueerd, afkomstig van vier paradijselijke stromen. In Genesis 2 worden deze vier rivieren met name genoemd, waarvan er twee bekend zijn. De Statenvertaling noemt de Frath en de Hiddekel, waarmee de Eufraat en de Tigris bedoeld worden. De andere twee rivieren, de Pison en de Gihon, zijn onbekend. Via satellietfotografie, geologisch en bodemonderzoek beschikt men sinds kort over aanwijzingen waar de Pison, de verdwenen
derde Paradijsrivier, heeft gestroomd. Daardoor denkt men te weten waar de auteurs van dit bijbelverhaal deze legendarische plek ongeveer hebben gesitueerd. 
De overeenkomst tussen het gedrag van rivieren in een delta als van de Eufraat en Tigris en dat van de rivieren Maas en Rijn, die in de Middeleeuwen nog niet getemd waren, lijkt aardig groot te zijn.

De Gebroeders van Limburg konden hun verbeelding van het Paradijs enerzijds baseren op de schaarse aanwijzingen in het boek Genesis. Anderzijds op hun waarnemingen in het nog nauwelijks door kribben en strekdammen beheerste rivierengebied bij Nijmegen, of wellicht in de omgeving van Parijs. Het Paradijs werd een eiland zoals er meer waren.
Het verhaal van Adam en Eva wordt in één afbeelding in stripvorm naverteld. De schepping van de mens, de verleiding van de vrouw door de slang en van de man door de vrouw, om te eten van de boom van kennis van goed en kwaad, 
​gevolgd door hun verdrijving. 

​Maria van Gelre / Marie d'Harcourt in hortus conclusus met witte rozen 
Foto
Maria van Gelre (1380 - ca. 1431) staande in een omsloten tuin. Links een engel met een banderol waarop staat "O milde Maria". Hoe raadselachtig blijkt bij nader inzien deze miniatuur te zijn.

De overeenkomst tussen Maria van Gelre, geboren Marie d'Harcourt, en Bonne d'Armagnac op het aprilblad in de kalender van het Getijdenboek Les Très Riches Heures is verbluffend. De één spiegelt de ander. Ons benieuwt wat de tentoonstellingscatalogus te melden heeft, die bij de expositie in Museum Het Valkhof van 13 oktober 2018 t/m 6 januari 2019 het licht ziet. Klik hier voor de tentoonstelling...

Niettemin hoort deze miniatuur thuis in het rijtje met tuinen van de Gebroeders van Limburg. Ook hier is sprake van een omsloten tuin, hoewel die geopend is naar de beschouwer. Bouwkundig bezorgt ons deze hortus conclusus wel wat hoofdbrekens. Wat zouden  die donkere cirkels betekenen in de rode muur op de achtergrond? De groeiwijze van de witte bloemen 
maakt ze tot rozen. Zowel de twee engelfiguren als de houppelande van Maria zijn zeer verfijnd geschilderd. God de Vader, in de blauwe hemelkoepel gepenseeld in wit en de Heilige Geest die als duif neerdaalt, zijn beide perfect van eenvoud. De vijfbladige witte bloem (roos of mispelbloem) die op Maria's hoofdbedekking
als stipwerk aangebracht lijkt, kan uit parels bestaan!
​De witte roos staat bekend als symbool voor Maria net als de blauwe kleur van de houppelande. De tuin halfopen, de duif daalt neer, wat zegt ons dit?   

Foto
Foto
Foto

Contact - Webmaster - Woudnieuws
  • Nieuws
  • Welkom
  • Het Woud
    • Ben Wagenvoort afscheid
  • Agenda
    • Ammersoyen 2018
  • Ambachten
    • Alchemist
    • Bandweven >
      • Bandweven 2
    • Bode
    • Boog maken
    • Borduurwerk >
      • Aalmoestasje
    • Geneeskruiden
    • Hoeden maken >
      • Robin Hood hoedje
    • Hout bewerken >
      • Kist maken
    • Juwelier
    • Koperslager >
      • Messing schotel
    • Lantaarnmaker
    • Leerwerk
    • Maliënmaker
    • Mandenmaker
    • Ondergoed
    • Pottenbakker >
      • Pottenbakkersdraaischijf
      • Puntneus voor pottenkijkers
      • Steengoed
      • Vuurstolp
      • Voor hetere vuren staan
    • Riemensnijder
    • Schoenmaker >
      • Schoenen valkenier
    • Tekenaar met zilverstift
    • Tenten maken
    • Torenblazer
    • Trippenmaker
    • Tuigenmaker >
      • Harnachement 1
      • Harnachement 2
    • Wapensmid >
      • Replica
    • Weven
    • Wol verven
  • Ark van Noach
    • Le grand noir du Berry
    • Molossos >
      • Landseer
    • Natte neuzen
    • Nederlandse landgeit
    • Ouessant, fotogeniek schaap
    • Witte paarden parade
    • Twentse landgans
    • De zwarte prins
  • Educatief aanbod
    • Spelenderwijs
    • Middeleeuwen in 3D
    • Het Woud in 3D-film
    • Vrouwen van Nu - Eefde
  • Erfgoedbreed
    • Kruidentuin Stein
  • Evenementenarchief
    • Erepodium Maelwael >
      • Nijmegen bakermat
      • In vol ornaat
      • Maelwael in Rijksmuseum
      • Beeldhouwers voor Bourgogne
      • Sprakeloze monnik
    • Eendaags Pop-Up Museum
    • Ridders Oude Wand
    • Terugblik GvL '17 >
      • Terugblik 2 GvL '17
      • 2017 GvL - foto's
      • 2017 - Graafschap op GvL-festival
      • Dirk IV gaat mank
    • Terugblik AMB '17 >
      • Datura Medieval Music
      • leringh & vermaeck
      • Pinksteren-kasteeldagen
    • Handel en Hanze
    • 2016 GvLimburg Festival >
      • 2016 Gebr.v.Limburg - foto's
      • 2016 Blyde Incomst - foto's
      • 2016 GvL - hertogelijke garde
      • 2016 Druivenoogst - foto's
      • 2016 middeleeuwse smulparij - foto's
    • 2016-10-08 Gelredag / Koningsweg
    • 2016-10-07 Archeohotspot Arnhem
    • 2016 Ammersoyen Middeleeuws Bewoond >
      • AMB 2016
      • Spelen op Ammersoyen
      • Klinken op Johanna
      • Kinderspeurtocht
      • Verhalen op Ammersoyen
      • Duiven lossen
      • Tijdverdrijf op Ammersoyen
      • Jonkvrouw worden?
      • Hoe word je ridder?
    • 2015 GvLimburg Festival
    • 2015 - Welkom op Ammersoyen
    • 2013 Gebroeders van Limburg Festival
    • 2013 Loop der Tijden
    • 2013 Het blijft toch familie
    • 2013 Project Middeleeuwen
    • 2013 Kasteel Ammersoijen
  • Gebr. van Limburg
    • Hofmakerij in Gelre
  • Historie van Gelre
    • Elburg vesting >
      • 2018 Elburg - foto's
    • Slag van St. Hubert
    • Monnikhuizen
  • Media
    • Monnikhuizen in 3D
    • Ammersoyen 360°
    • List van de Rosmolen foto's
  • Onderzoek
    • Elburg ideaalstad
    • Hortus conclusus
    • Maria van Brabant
    • Gouden zegel Karel IV
    • bellenville ook gelders
    • honi soit qui mal y pense
    • Kroniek van Froissart
    • Het Middeleeuwse Banket
    • Maria van Gelre's kerkschat
    • Festina lente
    • Henk Demoed
    • Laudate
    • Sint Nicolaas
  • Personages
    • Johanna, hertogin van Brabant
    • Hof van Gelre ± 1400
    • De Gezinde (het gezin) >
      • Willem, Hertog van Gelre en Gulik, Graaf van Zutphen >
        • Hertogelijk harnas verguld
        • Feestgewaad voor Willem van Gelre
        • Harnas voor Willem I
        • Goed gemutst of blootshoofds
        • Stadsrecht bevestigd in 1377
        • Rode schoenen
        • Pronkharnas voor Willem
      • Hertogin van Gelre en Gulik >
        • Hertogin Gelre verguld
        • Catharina's tresoor
      • Maria van Gulik >
        • Surcot ouvert voor Maryken
      • Jan met de Bellen
      • Maria van Arkel >
        • Verloving
      • Johanna van Cuyck
    • Raadsheren en echtgenotes >
      • Dirk IV
      • Willem IV >
        • Rob van Zijll de Jong
      • Vrouwe van Bronckhorst
    • Herauten >
      • Heraut Gelre
      • Heraut Gulik
      • Heraut Kleef
      • Wapenboek Bellenville
    • Gewapend escorte >
      • Wapenschouw
      • Commandant Frederik
      • Gerard van Culemborg
      • Wimpeldrager
      • Je zult voor paal staan...
    • Nieuwjaar - januariblad >
      • Hondenmeester
    • Lenterit - meiblad >
      • Blazers van Berry
    • Hooioogst - juniblad >
      • Meesterlijk magazine in de maak
    • Valkenjacht - augustusblad >
      • De valkenier
      • Hondenmeester
    • Overige kalenderbladen
    • Ezelkaravaan >
      • Wijnoogst
      • Strontbrigade
      • Berry-ezels met vredesduiven naar Ammersoyen
    • Personeel >
      • Hofkapelaan >
        • Gebedenboek Maria van Gelre
        • Getijdenboek
        • Getijdenboek TEFAF (1)
        • Getijdenboek TEFAF (2)
        • The Tenschert Hours
        • Sandalen voor een bedelmonnik
        • Benardus' bril
      • Hofastroloog >
        • Betekenis van de astrologie en de rol van de astroloog in de Middeleeuwen
      • Kamenier
      • Waterdraagsters
  • Projecten 2005-18
    • Project 2012-15
  • Publicaties
    • Grondleggers schilderkunst
    • The making of... Magazine 600
    • Het verleden op je bord
    • Het Woud der Verwachting
    • De gebroeders Van Limburg
    • Edelman Bedelman
    • De hand van de meester
    • Op reis en aan tafel met Katherina van Kleef 1417
    • Kastelen in Gelderland
    • Middeleeuws koken >
      • Herleving ME keuken
  • Ridders van Gelre
    • Keizer Karel IV getekend
  • Symbolen van Gelre
    • De Draak van Gelre
    • Gelre's rode roos
    • Toernooihelm
    • Wapen Gelre & Gulik
    • Wapenmantel hertog Willem
  • Valkenjacht
    • Valken boven Ammersoyen
    • Catharina op valkenjacht
    • Jagen met vogels
  • Voor het noenmaal..
    • Noenmaal in het Paviljoen
    • Kookworkshop voor Ammersoyen
    • Pronkgerecht
    • Hertogelijk noenmaal
    • Tafelkleed met verhaal
    • Dragers met berrie
  • Donateur worden
  • Nieuwsbrief
✕